W skrócie
- Stanowisko: pełne słońce, gleba bardzo przepuszczalna, obojętna do lekko zasadowej.
- Kwitnie JESIENIĄ (X–XI) — jeden z niewielu jesiennie kwitnących krokusów.
- Cebule sadzi się w VIII–IX (nie jesienią jak krokusa wiosennego).
- Znamiona zbiera się rano tuż po otwarciu kwiatu, ręcznie — 150 kwiatów = 1 g suszonego szafranu.
- W letnim spoczynku cebule MUSZĄ pozostać suche — nadmiar wody powoduje gnicie.
- 1 kg suszonego szafranu wymaga zbioru z ok. 150–170 tys. kwiatów — stąd najdroższa przyprawa świata.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Kosaćcowate (Iridaceae)
- Wysokość
- 0.1–0.2 m
- Szerokość
- 0.05–0.1 m
- Pokrój
- Kępowy
- Tempo wzrostu
- Umiarkowane
- Stanowisko
- Słońce
- Gleba
- Próchniczna, Piaszczysta, Gliniasta
- Odczyn
- pH 6–8
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Październik–Listopad
- Mrozoodporność
- USDA 6a–9b
- Rozmnażanie
- Z cebul / bulw
Charakterystyka
Niska (10–20 cm) bylina cebulowa o kulistych, spłaszczonych bulwocebulach otoczonych brązową plewiastą łuską. Wąskie, trawiaste liście z białą smugą pośrodku wyrastają jednocześnie z kwiatami lub tuż po nich. Kwiaty pojedyncze, wyrastające bezpośrednio z cebuli na krótkiej rurce, o sześciu odgiętych, jajowatych działkach barwy jasnofioletowej z ciemniejszymi żyłkami. W środku żółte pręciki oraz jeden słupek zakończony trzema długimi (2–3 cm), nitkowatymi, karminowoczerwonymi znamionami — to one są cenną przyprawą. Roślina jest triploidem sterylnym: nie wytwarza nasion, rozmnaża się wyłącznie wegetatywnie przez cebule potomne, co wymaga corocznego wykopywania i przesadzania upraw handlowych.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
W okresie letniego spoczynku (VI–IX) cebule muszą pozostać SUCHE — nadmiar wody powoduje gnicie. Podlewać tylko delikatnie po posadzeniu i w suchą jesień w czasie kwitnienia.
0Nawożenie
Warstwa dojrzałego kompostu 2–3 cm lub nawóz zgodnie z instrukcją. Unikać azotu — sprzyja liściom kosztem zawiązywania znamion.
Sadzenie
Bardzo przepuszczalna gleba, na cięższych stanowiskach dodać żwir lub piasek pod cebule. Stanowisko pełne słońca, osłonięte od wiatru. Cebule sadzi się na 3-krotną wysokość cebuli (ok. 10 cm).
Przycinanie
Usunąć zaschnięte liście ręcznie po samodzielnym zwiędnięciu.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Oba gatunki lubią pełne słońce, przepuszczalną glebę i suchy letni odpoczynek — dopasowane wymagania siedliskowe.
Złe sąsiedztwo
W letniej dormancji cebule szafranu muszą pozostać suche — sąsiedztwo bylin wymagających regularnego podlewania (hosty, funkie, astilbe) powoduje gnicie cebul.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Psy | Lekka | Duże ilości cebul mogą wywołać wymioty i biegunkę. |
| Koty | Lekka | — |
Historia i pochodzenie
Szafran uprawiano co najmniej od 3500 lat — najstarsze wzmianki pochodzą z minojskiej Krety (freski z Akrotiri, XVI w. p.n.e.). Był używany w starożytnym Egipcie, Persji, Grecji i Rzymie jako przyprawa, barwnik tkanin i lek. Fenicjanie rozpowszechnili go po Morzu Śródziemnym; Arabowie przywieźli do Hiszpanii w VIII wieku (stąd hiszpańska nazwa azafrán z arabskiego az-zaʻfarān). W średniowieczu był droższy od złota — w XIV-wiecznej Bazylei kradzież szafranu karano śmiercią. Współczesne uprawy skoncentrowały się w Iranie (>90% produkcji światowej), na La Mancha w Hiszpanii, w Kaszmirze i w Grecji. Cena hurtowa 3000–15000 EUR/kg zależnie od jakości.
Zastosowanie
Kulinarnie: klasyczna przyprawa risotto milanese, paelli, bouillabaisse, orientalnego pilawu i szwedzkiego chleba lussekatter na św. Łucję. Wystarczy szczypta (5–10 znamion) na 4 porcje. Ozdobnie: do rabat, obwódek i donic o suchym letnim stanowisku. Dobrze naturalizuje się w suchych trawnikach basenu śródziemnomorskiego — w klimacie Polski wymaga zimowej osłony (ściółka liściasta) w rejonach poniżej strefy 6.
Ciekawostki
- Nazwa gatunkowa sativus oznacza „uprawny” — jak w wielu roślinach użytkowych (Allium sativum czosnek, Oryza sativa ryż).
- Pojedynczy kwiat daje tylko 3 znamiona — na 1 gram suszonego szafranu potrzeba około 150 kwiatów, a na 1 kilogram ok. 150–170 tysięcy.
- Szafran barwi wodę na intensywnie żółto już w niewielkiej ilości — barwnikiem jest krocyna, pochodna karotenoidu.
- W przeciwieństwie do wiosennego krokusa, szafran uprawny kwitnie jesienią bez liści albo tuż przed ich rozwinięciem — cebule zakupione w VIII zakwitną w VI–VIII tego samego roku.
Najczęstsze pytania
Czy szafran uprawny da się uprawiać w Polsce?
Tak, w rejonach o strefie mrozoodporności 6a i cieplejszej, na słonecznym stanowisku z bardzo przepuszczalną glebą. W chłodniejszych rejonach cebule wykopuje się na zimę lub sadzi w donicach chowanych do zimnego, suchego pomieszczenia. Wilgotna zima to główny wróg uprawy.
Kiedy zbierać znamiona szafranu?
Rano, tuż po otwarciu kwiatu w słoneczny dzień, ręcznie wyciągając pęsetą lub palcami trzy czerwone znamiona z każdego kwiatu. Suszy się je natychmiast w cieniu na papierze lub w suszarce w 40°C przez 15–20 minut. Właściwie wysuszone znamiona są sprężyste, ciemnoczerwone i intensywnie pachnące.
Czym różni się szafran od krokusa wiosennego?
Terminem kwitnienia i przeznaczeniem: Crocus sativus kwitnie jesienią (X–XI) i daje jadalne znamiona — przyprawę. Crocus vernus kwitnie wczesną wiosną (II–IV) i jest wyłącznie rośliną ozdobną, lekko toksyczną. Sadzenie cebul też różne: szafran sadzi się w VIII–IX, krokusa wiosennego w IX–X. Obu gatunków NIE mylić z zimowitem jesiennym (Colchicum autumnale) — silnie trujący, choć podobny wyglądem.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Crocus sativusBaza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Crocus sativus growing guideInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
