W skrócie
- Osiąga 25–35 m; drzewo do parków i dużych działek, nie do małego ogrodu.
- Daje najgłębszy cień w polskim lesie — pod dojrzałym bukiem prawie nic nie rośnie.
- Młode okazy i żywopłoty wykazują marcescencję — trzymają brązowe liście przez zimę.
- Wymaga gleby przepuszczalnej; nie znosi zastoisk wody ani suszy (płytkie korzenie).
- Bukiew jest w stanie surowym lekko trująca (fagina); po uprażeniu jadalna.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Bukowate (Fagaceae)
- Wysokość
- 25–35 m
- Szerokość
- 15–25 m
- Pokrój
- Rozłożysty
- Tempo wzrostu
- Wolne
- Stanowisko
- Słońce, Półcień, Cień
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta, Wapienna
- Odczyn
- pH 5–7.5
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Kwiecień–Maj
- Mrozoodporność
- USDA 4a–7b
- Rozmnażanie
- Z nasion, Przez odkłady
Charakterystyka
Drzewo o potężnym pniu i wysoko osadzonej, kopulastej koronie. Kora pozostaje przez całe życie gładka i srebrzystoszara, co odróżnia buka od większości rodzimych drzew. Liście jajowate, faliste na brzegu, wiosną jedwabiście owłosione, jesienią przebarwiające się na miedziano. Owoce to trójkanciaste orzeszki po dwa w kolczastej okrywie zwanej bukwią.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Buk ma płytki system korzeniowy i źle znosi zarówno suszę, jak i zastoiska wody. Młode drzewa i żywopłoty podlewać regularnie w upały.
Nawożenie
Ściółkowanie kompostem pod koroną jest korzystniejsze niż nawożenie mineralne — chroni płytkie korzenie przed przesuszeniem.
Sadzenie
Bezwzględnie wymaga gleby przepuszczalnej — na podłożach zbitych i podmokłych zamiera. Na żywopłot sadzić 3–4 sztuki na metr bieżący. Solitera potrzebuje 10–15 m wolnej przestrzeni.
Przycinanie
Żywopłot ciąć w trapez zwężający się ku górze. U drzew usuwać wyłącznie pędy chore, martwe i krzyżujące się.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Jedna z niewielu roślin radzących sobie w głębokim cieniu buczyny i na jej kwaśnej ściółce.
Skrajnie cienioznośny gatunek, który w naturze rośnie w podszycie buczyn i znosi warunki pod koroną buka.
Kwitną i zawiązują nasiona w kwietniu, zanim buk rozwinie liście i odetnie światło.
Złe sąsiedztwo
Buk daje najgłębszy cień spośród polskich drzew, a jego płytkie korzenie zabierają wodę tuż pod powierzchnią — trawa i byliny nie mają szans.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Lekka | Surowe orzeszki (bukiew) zawierają faginę i szczawiany — większa ilość powoduje mdłości, bóle brzucha i bóle głowy. Po uprażeniu są jadalne i były używane jako pokarm głodowy. |
| Konie | Umiarkowana | Bukiew zjedzona w większej ilości bywa toksyczna dla koni. |
| Psy | Lekka | — |
Historia i pochodzenie
Buczyny kształtowały krajobraz zachodniej i południowej Europy przez tysiąclecia. Drewno buka, twarde i równomierne, stało się podstawą gięcia mebli — na nim opierała się cała produkcja krzeseł tonetowskich. W latach głodu prażone orzeszki mielono na mąkę i tłoczono z nich olej.
Zastosowanie
Do parków, dużych ogrodów i zadrzewień krajobrazowych jako okazała solitera — szczególnie odmiany ozdobne: purpurowa Purpurea, kolumnowa Dawyck i płacząca Pendula. W mniejszej skali buk sprawdza się jako wysoki, strzyżony żywopłot lub zielona ściana, pod warunkiem przepuszczalnej gleby.
Ciekawostki
- Bukwia obradza obficie tylko co kilka lat — takie lata nasienne wyraźnie zwiększają liczebność dzików i gryzoni w lesie.
- Odmiana Purpurea o ciemnobordowych liściach powstała z naturalnej mutacji i była tak ceniona, że rozmnażano ją przez szczepienie już w XVIII wieku.
Najczęstsze pytania
Dlaczego pod bukiem nic nie rośnie?
Składają się na to trzy rzeczy naraz: gęste, poziomo ułożone liście przepuszczają zaledwie kilka procent światła, płytki system korzeniowy przechwytuje wodę tuż pod powierzchnią gleby, a wolno rozkładająca się ściółka bukowa zakwasza podłoże. Pod dojrzałym bukiem realnie utrzymają się tylko cienioznośne paprocie i wiosenne geofity kwitnące przed rozwojem liści.
Czy bukiew, czyli orzeszki buka, można jeść?
W stanie surowym nie należy jeść ich w większych ilościach — zawierają faginę i szczawiany, które wywołują mdłości, bóle brzucha i głowy. Prażenie rozkłada faginę i orzeszki stają się jadalne; dawniej były pokarmem głodowym, mielono je na mąkę i tłoczono z nich olej. Dzieciom lepiej ich w ogóle nie podawać.
Czy buk nadaje się do ogrodu przydomowego?
Jako drzewo — raczej nie: docelowa wysokość 25–35 m i korona szeroka na 15–25 m to skala parku. Do ogrodu nadaje się natomiast bukowy żywopłot formowany oraz odmiany o ograniczonym pokroju, na przykład wąska kolumnowa Dawyck. W każdym wariancie kluczowa jest gleba przepuszczalna.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- Lasy Państwowe — gatunki drzewInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
