W skrócie
- Rodzime drzewo lub duży krzew, dorastające do 10–15 m wysokości.
- Kwitnie w kwietniu i maju w zwisających, silnie pachnących białych gronach długości 10–15 cm.
- Owoce to drobne, czarne, cierpkie pestkowce dojrzewające latem — jadane przez ptaki, dla ludzi mało smaczne na surowo.
- Bardzo mrozoodporna (strefy USDA 3a–6b); wymaga gleby żyznej i wilgotnej, źle znosi suszę.
- Regularnie atakowana przez namiotnika czeremszaczka, który oprzędza drzewo białą przędzą i ogałaca je z liści wczesnym latem.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Różowate (Rosaceae)
- Wysokość
- 8–15 m
- Szerokość
- 4–8 m
- Pokrój
- Rozłożysty
- Tempo wzrostu
- Szybkie
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta
- Odczyn
- pH 6–7.5
- Wilgotność
- Wilgotna, Umiarkowana
- Kwitnienie
- Kwiecień–Maj
- Mrozoodporność
- USDA 3a–6b
- Rozmnażanie
- Z nasion, Z sadzonek
Charakterystyka
Czeremcha zwyczajna tworzy niewielkie drzewo z gęstą, rozłożystą koroną lub wielopniowy, duży krzew; w dobrych warunkach dorasta do 10–15 m wysokości. Kora jest matowoszara i gładka, z poziomymi przetchlinkami, a po zadraśnięciu wydziela charakterystyczny, gorzko-migdałowy, nieprzyjemny zapach — stąd ludowa nazwa „smrodynia”. Liście są eliptyczne, ostro zakończone i drobno piłkowane, matowozielone, jesienią przebarwiają się na żółto i czerwonawo; przy nasadzie blaszki, na ogonku, znajdują się dwa niewielkie gruczołki. Kwiaty rozwijają się w kwietniu i maju, już po rozwinięciu liści, i zebrane są w luźne, zwisające grona długości 10–15 cm. Pojedynczy kwiat jest biały, pięciokrotny, o średnicy około 1–1,5 cm, i wydziela intensywny, słodko-migdałowy zapach wabiący owady. Owocem jest drobny, kulisty pestkowiec o średnicy 6–8 mm, początkowo zielony, potem czerwony, w pełni dojrzały błyszcząco czarny; miąższ jest cierpki i gorzkawy, a pojedyncza pestka — podobnie jak liście i kora — zawiera glikozydy cyjanogenne. Gatunek rośnie szybko, wcześnie zaczyna owocować i łatwo rozsiewa się z nasion roznoszonych przez ptaki.
Popularne odmiany
- ‘Colorata’
- Odmiana o kwiatach różowo nabiegłych i purpurowych młodych liściach oraz pędach, które latem przechodzą w miedzianozielone. Ceniona za barwę i obfite kwitnienie; nagrodzona wyróżnieniem RHS Award of Garden Merit.
- ‘Watereri’
- Silnie rosnąca odmiana o wyjątkowo długich gronach kwiatowych, dochodzących do 20 cm, i bardzo obfitym kwitnieniu. Jedna z najefektowniejszych form w kwitnieniu; również z wyróżnieniem RHS Award of Garden Merit.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Lubi gleby stale wilgotne i żyzne; znosi okresowe zalanie w dolinach rzek, ale źle rośnie na stanowiskach suchych i przesuszonych.
Nawożenie
Oszczędnie — na żyznej, wilgotnej glebie gatunek rośnie szybko bez dodatkowego nawożenia.
Sadzenie
Gleba żyzna, próchniczna i wilgotna, o odczynie zbliżonym do obojętnego. Unikać stanowisk suchych; dobrze znosi okresową wilgoć.
Przycinanie
Cięcie zwykle zbędne — usuwać jedynie pędy martwe, chore i krzyżujące się; korona formuje się naturalnie.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Rodzimy krzew wilgotnych obrzeży lasów i zadrzewień śródpolnych — naturalne towarzystwo czeremchy w nasadzeniach przyrodniczych, o podobnych wymaganiach wodnych.
Oba rodzime drzewa o białych kwiatach i owocach wabiących ptaki; dobrze komponują się w naturalistycznych zadrzewieniach i pasach zieleni.
Złe sąsiedztwo
Czeremcha jest żywicielem zimowym mszycy czeremchowo-zbożowej (Rhopalosiphum padi), która wiosną przelatuje na zboża i przenosi wirusa żółtej karłowatości jęczmienia — dlatego nie obsadza się nią skraju pól uprawnych.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Piędzik przedzimekMotyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Lekka | Liście, kora i pestki zawierają glikozydy cyjanogenne. Miąższ dojrzałych owoców jest jadalny, choć cierpki; pestek nie należy rozgryzać ani spożywać. |
| Konie | Umiarkowana | Więdnące liście i pędy uwalniają cyjanowodór i są niebezpieczne dla koni oraz bydła; szczególnie po złamaniu gałęzi lub przycięciu. |
| Psy | Lekka | — |
Historia i pochodzenie
Czeremcha zwyczajna jest gatunkiem rodzimym dla większości Europy i znacznej części Azji, aż po Syberię; w Polsce występuje pospolicie na niżu i w niższych położeniach górskich, głównie w wilgotnych lasach łęgowych, olsach oraz nad brzegami rzek i strumieni. Drewno czeremchy jest twarde i ładnie usłojone, dawniej wykorzystywane w tokarstwie i na drobne wyroby, ma jednak niewielkie znaczenie gospodarcze ze względu na małe wymiary drzewa. W medycynie ludowej korę i owoce stosowano dawniej pomocniczo, dziś jednak roślina nie jest zalecana do samodzielnego użytku wewnętrznego ze względu na zawartość związków cyjanogennych. Od czeremchy zwyczajnej należy wyraźnie odróżniać czeremchę amerykańską (Prunus serotina) — obcy gatunek celowo sprowadzony do Europy, który zdziczał i jest dziś w Polsce uznawany za roślinę inwazyjną, zagłuszającą runo i podszyt borów sosnowych. Czeremcha amerykańska ma liście skórzaste i błyszczące, a jej grona są wzniesione, nie zwisające.
Zastosowanie
W ogrodach czeremchę zwyczajną sadzi się przede wszystkim w nasadzeniach naturalistycznych, na obrzeżach zadrzewień, przy zbiornikach wodnych i w miejscach wilgotnych, gdzie inne drzewa ozdobne zawodzą. Jej największym walorem są obficie kwitnące, pachnące grona wiosną oraz wartość przyrodnicza: kwiaty stanowią wczesny pożytek dla pszczół i innych owadów, a czarne owoce chętnie zjadają ptaki. Ze względu na szybki wzrost, rozłożysty pokrój i silną skłonność do samosiewu nie jest to gatunek do małego, reprezentacyjnego ogrodu — lepiej sprawdza się w dużych ogrodach wiejskich, parkach i pasach zieleni. Stanowisko powinno być słoneczne lub lekko ocienione, gleba żyzna, próchniczna i dostatecznie wilgotna; czeremcha znosi okresowe zalanie w dolinach rzek, ale źle rośnie w suszy. Drzewa sadzi się jesienią lub wczesną wiosną, w rozstawie kilku metrów od sąsiadów. Cięcie zwykle nie jest potrzebne; jeśli już, wykonuje się je latem, po kwitnieniu — jak u wszystkich śliw z rodzaju Prunus, aby ograniczyć ryzyko srebrzystości liści i raka bakteryjnego wnikających przez świeże rany w chłodnej porze roku. Sadząc czeremchę, trzeba się liczyć z coroczną obecnością namiotnika czeremszaczka, który okresowo szpeci drzewo, nie zabijając go.
Ciekawostki
- Namiotnik czeremszaczek (Yponomeuta evonymella) to niemal nieodłączny towarzysz czeremchy: jego gąsienice oplatają całe drzewo białą, jedwabistą przędzą i ogałacają je z liści na przełomie wiosny i lata — mimo dramatycznego wyglądu roślina zwykle odbudowuje ulistnienie do połowy lata i przeżywa.
- Kwiaty i zadraśnięta kora pachną migdałowo za sprawą związków, z których uwalnia się między innymi benzaldehyd; ta sama grupa związków (glikozydy cyjanogenne) odpowiada za gorzki smak pestek.
- Mszyca czeremchowo-zbożowa (Rhopalosiphum padi) zimuje właśnie na czeremsze, a wiosną przelatuje na zboża, przenosząc groźną wirusową żółtą karłowatość jęczmienia — dlatego pól i sadów nie obsadza się czeremchą od strony upraw zbożowych.
- Ludowe nazwy — kocierpka i smrodynia — nawiązują wprost do cierpkich owoców oraz nieprzyjemnego zapachu świeżo zadraśniętej kory.
Najczęstsze pytania
Czy owoce czeremchy zwyczajnej są jadalne?
Miąższ dojrzałych, czarnych owoców jest jadalny, ale cierpki i gorzkawy, więc na surowo mało kto je docenia; nadają się głównie na przetwory — nalewki, syropy i konfitury. Pestek nie należy rozgryzać ani spożywać, bo zawierają glikozydy cyjanogenne. Ptaki zjadają owoce chętnie i to one są głównym ich odbiorcą.
Dlaczego czeremcha wiosną jest oprzędzona pajęczyną i pozbawiona liści?
To skutek żerowania gąsienic namiotnika czeremszaczka, a nie pająków. Owady oplatają pędy gęstą, białą przędzą i zjadają liście, potrafiąc ogołocić całe drzewo. Na dużych, zdrowych egzemplarzach zwykle nie trzeba interweniować — czeremcha odbudowuje liście w drugiej połowie lata i przeżywa atak bez trwałych szkód.
Czy czeremcha zwyczajna nadaje się do małego ogrodu?
Raczej nie. Rośnie szybko, tworzy rozłożystą koronę, obficie się rozsiewa i co roku bywa opanowywana przez namiotnika, który okresowo ją szpeci. Do niewielkich, reprezentacyjnych ogrodów lepiej wybrać drzewo ozdobne o spokojniejszym wzroście; czeremcha najlepiej sprawdza się w dużych ogrodach wiejskich, parkach i nasadzeniach naturalistycznych nad wodą.
Jak odróżnić czeremchę zwyczajną od inwazyjnej czeremchy amerykańskiej?
Najpewniejszą cechą jest ustawienie kwiatostanów i owocostanów: u czeremchy zwyczajnej grona są długie i zwisające, u amerykańskiej (Prunus serotina) — krótsze i wzniesione. Różnią się też liście: u zwyczajnej matowe i cieńsze, u amerykańskiej ciemnozielone, skórzaste i błyszczące. Czeremcha amerykańska jest w Polsce gatunkiem inwazyjnym i nie należy jej rozprzestrzeniać.
Czy czeremcha jest trująca dla ludzi i zwierząt?
Liście, kora i pestki zawierają glikozydy cyjanogenne, z których może uwalniać się cyjanowodór. Miąższ dojrzałych owoców jest jadalny, ale więdnące liście i pędy bywają niebezpieczne dla koni oraz bydła, zwłaszcza po złamaniu lub przycięciu gałęzi. Ludziom nie grozi zatrucie od dotknięcia rośliny — ryzyko dotyczy spożycia pestek, liści lub kory.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Prunus padusBaza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Prunus padus (bird cherry)Instytucja / ogród botaniczny
- W. Seneta, J. Dolatowski — Dendrologia, Wydawnictwo Naukowe PWNKsiążka
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
