W skrócie
- Rośnie w cieniu i półcieniu — nie znosi pełnego słońca.
- Wymaga stale wilgotnej, żyznej gleby.
- Liście są głównym walorem ozdobnym, kwiaty mają znaczenie drugorzędne.
- Podatna na żerowanie ślimaków — warto stosować ochronę.
- Toksyczna dla psów i kotów przy spożyciu.
- Niebieski odcień liści daje woskowy nalot — ściera go słońce, deszcz i dotyk, więc późnym latem kępa zwykle zielenieje.
- Grube, gofrowane liście są dla ślimaków trudniejsze niż cienkie blaszki funkii zielonolistnych — to jeden z mniej podatnych gatunków, ale w mokre lata ochrona nadal bywa potrzebna.
- Wybija późno, pod koniec kwietnia lub w maju — miejsce na rabacie warto oznaczyć, by nie uszkodzić kłącza przy wiosennych pracach.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Szparagowate (Asparagaceae)
- Wysokość
- 0.4–0.7 m
- Szerokość
- 0.6–1 m
- Pokrój
- Kępowy
- Tempo wzrostu
- Wolne
- Stanowisko
- Półcień, Cień
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta
- Odczyn
- pH 6–7.5
- Wilgotność
- Wilgotna
- Kwitnienie
- Lipiec–Sierpień
- Mrozoodporność
- USDA 3a–8b
- Rozmnażanie
- Przez podział
Charakterystyka
Tworzy zwarte kępy dużych, sercowatych, niebieskozielonych liści o wyraźnym użyłkowaniu. Kwiaty drobne, dzwonkowate, jasnofioletowe lub białe, na wysokich pędach kwiatowych ponad liśćmi. Wysokie pędy kwiatowe to jednak cecha licznych mieszańców sprzedawanych pod nazwą tego gatunku — u samej Hosta sieboldiana, a zwłaszcza w odmianie var. elegans, szypuły są krótkie i kwiatostany tylko nieznacznie przewyższają blaszki albo pozostają ukryte w kępie. Dorosła kępa osiąga 40–70 cm wysokości łącznie z kwiatostanami i 60–100 cm szerokości, przyjmując regularny, kopulasty pokrój. Pojedyncze blaszki dorastają do około 30 cm długości; są grube, sztywne i silnie pofałdowane między nerwami — to „gofrowanie” jest najpewniejszą cechą rozpoznawczą gatunku na tle cienkolistnych funkii zielonolistnych. Niebieskawy odcień pochodzi z woskowego nalotu pokrywającego powierzchnię liścia: nalot ściera się pod wpływem słońca, deszczu i dotyku, dlatego kępa jest najintensywniej niebieska wiosną, a późnym latem zwykle zielenieje — najwolniej u odmian o najgrubszych blaszkach, takich jak Elegans. To bylina zimująca wyłącznie kłączem — jesienią liście żółkną i całkowicie zamierają, a nowe pędy wybijają późno, pod koniec kwietnia lub w maju, w formie zwiniętych, spiczastych szpikulców, dzięki czemu rzadziej niż wcześnie ruszające byliny trafiają na wiosenne przymrozki; już wybite pędy potrafią jednak zczernieć po majowym przymrozku, a takie liście nie odbudują się do końca sezonu. Rośnie wolno, ale jest bardzo trwała i mrozoodporna aż do strefy 3a. Potrzebuje stanowiska cienistego lub półcienistego oraz gleby próchnicznej, stale wilgotnej, o odczynie od lekko kwaśnego do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5), najlepiej zbliżonym do obojętnego; najgorzej znosi suszę — przy niedoborze wody brzegi liści brązowieją i nie odbudują się już w tym sezonie.
Popularne odmiany
- ‘Elegans’
- Klasyczna odmiana o wyjątkowo grubych, intensywnie niebieskoszarych i mocno gofrowanych liściach; formalnie Hosta sieboldiana var. elegans, w obrocie sprzedawana jako odmiana. Tworzy okazałe, kopulaste kępy, a woskowy nalot utrzymuje się na jej grubych blaszkach dłużej niż u cieńszolistnych funkii, choć i on ściera się do końca lata. Ma też najkrótsze w tej grupie szypuły kwiatostanowe — kwiaty ledwie wystają ponad liście.
- ‘Frances Williams’
- Sport odmiany Elegans: niebieskozielone, gofrowane liście z szeroką, nieregularną kremowożółtą obwódką. Jedna z najpopularniejszych funkii, ale brzegi liści mają wrodzoną skłonność do wiosennej nekrozy, którą słońce jedynie nasila — przypalenia brzegów zdarzają się także w pełnym cieniu.
- ‘Great Expectations’
- Odwrotny układ barw niż u Frances Williams: kremowożółty środek blaszki w niebieskozielonej obwódce. Rośnie wyraźnie wolniej niż gatunek i jest wymagająca w uprawie — potrzebuje jasnego cienia z kilkoma godzinami łagodnego słońca porannego, które wybarwia środek blaszki; słońca południowego i popołudniowego nie znosi.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Duże liście silnie parują wodę — wymaga stale wilgotnej gleby, zwłaszcza w upalne dni.
Nawożenie
Umiarkowane nawożenie wspiera duże, dekoracyjne liście.
Sadzenie
Żyzna, wilgotna, próchnicza gleba w cieniu lub półcieniu; dodać kompost przed sadzeniem.
Przycinanie
Usunąć zwiędłe liście i kwiatostany u nasady.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Dzieli upodobanie do półcienia i wilgotnej, próchnicznej gleby — dobra kompozycja cieniolubna.
Podobne wymagania wodne i świetlne; kontrastowa faktura liści tworzy efektowne zestawienie.
Liście funkii rozwijają się później niż tulipany i zasłaniają ich żółknące liście po przekwitnieniu.
Złe sąsiedztwo
Sprzeczne wymagania świetlne i wodne uniemożliwiają wspólną, zdrową uprawę.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
ŚlimakiŚlimaki nagie i skorupkowe żerujące nocą i po deszczu. Objawy: nieregularne dziury w liściach i całkowicie ogryzione młode siewki, srebrzyste ślady śluzu na liściach i ziemi. Największe szkody w wilgotnych, ocienionych miejscach — szczególnie na sałacie, truskawkach i funkiach. Najgroźniejsze w ogrodach są ślimaki nagie (pozbawione zewnętrznej muszli): ślimak luzytański (Arion vulgaris, dawniej opisywany jako A. lusitanicus) oraz pomrowik plamisty (Deroceras reticulatum). Pomrów wielki (Limax maximus) bywa do nich morfologicznie podobny, ale żeruje głównie na rozkładającej się materii organicznej i grzybach, bywa nawet drapieżcą innych ślimaków, więc jako szkodnik żywych roślin ma niewielkie znaczenie. Formy skorupkowe — wstężyki (Cepaea) czy chroniony winniczek (Helix pomatia) — wyrządzają zwykle mniejsze szkody. Ciało jest miękkie, wydłużone i stale pokryte śluzem; na głowie widoczne są dwie pary wysuwanych czułków — dłuższa górna niesie oczy, krótsza dolna pełni funkcję dotykowo-węchową. Ślimaki są obojnakami: składają kuliste, przezroczyste lub perłowe jaja w skupiskach, ukryte w wilgotnej glebie, pod kamieniami i w ściółce. Jeden osobnik ślimaka luzytańskiego potrafi złożyć kilkaset jaj; zimują zarówno jaja, jak i młode ślimaki, a żerowanie trwa od wiosny do późnej jesieni, nasilając się w ciepłe, wilgotne noce. Uszkodzenia mają gładkie brzegi i powstają często w środku blaszki liściowej, nie tylko od krawędzi; siewki i rozsada bywają zjadane do gołej ziemi, a na truskawkach oraz dojrzewających warzywach ślimaki wygryzają zagłębienia w owocach. Diagnostycznie rozstrzygający jest zaschnięty, srebrzyście połyskujący ślad śluzu — nie pozostawia go żaden owad.
NorniceDrobne gryzonie o krępym ciele, krótkim ogonie i tępym pyszczku, długości około 9–13 cm, aktywne przez cały rok. Kopią płytkie korytarze tuż pod powierzchnią gruntu. Objawy: podgryzione korzenie oraz kora u nasady drzew i krzewów (zimą obrączkowanie pni pod śniegiem), wyjadane cebule i bulwy, obumierające rośliny dające się łatwo wyciągnąć z ziemi, a także niewielkie kopczyki wygrzebanej ziemi i liczne otwory płytkich nor połączone przygryzionymi ścieżkami w trawie. W praktyce ogrodowej mianem tym określa się przede wszystkim roślinożerne norniki polne z rodzaju Microtus. Sierść mają szarobrązową do rudobrązowej, a drobne, lecz wyraźnie widoczne oczy i uszy odróżniają je od kreta. Rozmnażają się wyjątkowo szybko — samica wydaje w sezonie kilka miotów po kilkoro młodych, które dojrzewają w ciągu paru tygodni — dlatego liczebność potrafi gwałtownie wzrosnąć w wieloletnich cyklach (latach gradacji), gdy szkody stają się masowe. Nie zapadają w sen zimowy; najdotkliwsze straty wyrządzają późną jesienią, zimą i wczesną wiosną, gdy brakuje zielonego pokarmu i przenoszą się na korzenie, korę oraz zimujące w glebie cebule. Pod pokrywą śnieżną, osłonięte przed drapieżnikami, obgryzają korę wokół nasady młodych drzew (obrączkowanie), co po roztopach ujawnia się nagłym więdnięciem lub zamieraniem drzewka. Najbardziej narażone są młode drzewa owocowe i ozdobne (zwłaszcza jabłonie na słabo rosnących podkładkach), cebule tulipanów i krokusów, bulwy, warzywa korzeniowe, byliny oraz rośliny przechowywane w kopcach i kompostownikach; cebule narcyzów, jako trujące, są zwykle omijane. Charakterystyczne są równe, gładkie ślady zębów na korzeniach i korze, korzenie podcięte tuż pod powierzchnią gleby oraz sieć płytkich chodników z licznymi otwartymi wylotami — inaczej niż u kreta, którego kopce nie mają otworu wejściowego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Lekka | Spożycie dużych ilości może wywołać dolegliwości żołądkowe. |
| Psy | Umiarkowana | Zawiera saponiny szkodliwe dla psów przy spożyciu. |
| Koty | Umiarkowana | — |
Historia i pochodzenie
Funkie zyskały ogromną popularność w ogrodach ozdobnych XX wieku dzięki łatwości uprawy i setkom wyhodowanych odmian różniących się kolorem i wielkością liści. Gatunek pochodzi z wilgotnych, cienistych lasów górskich Japonii, gdzie rośnie w runie na głębokich, próchnicznych glebach. Do Europy trafił w pierwszej połowie XIX wieku wraz z falą roślin japońskich sprowadzanych przez Philippa Franza von Siebolda, niemieckiego lekarza pracującego w holenderskiej faktorii Dejima w porcie Nagasaki — jego nazwisko upamiętnia epitet gatunkowy. W samej Japonii funkie uprawiano w ogrodach świątynnych i rezydencjonalnych na długo przed introdukcją do Europy. Prawdziwy rozkwit hodowli przyniosła druga połowa XX wieku w Stanach Zjednoczonych, gdzie Hosta sieboldiana — obok Hosta plantaginea i mieszańców z grupy Hosta fortunei — stała się jednym z podstawowych gatunków rodzicielskich współczesnych odmian, zwłaszcza tych o grubych, niebieskich i gofrowanych liściach.
Zastosowanie
Do zacienionych rabat, obwódek pod drzewami, ogrodów leśnych oraz jako roślina okrywowa tłumiąca chwasty w cieniu. Sadzi się ją w kwietniu–maju lub we wrześniu, a rozstawa zależy od celu: przy 70–80 cm każda kępa zachowuje regularny, kopulasty pokrój i pozostaje czytelna jako pojedyncza bryła, natomiast zwarta okrywa tłumiąca chwasty wymaga dolnego zakresu rozstawy, co 50 cm — kępy zwierają się wtedy szybciej, świadomie kosztem oglądania osobnych roślin. Najlepiej wygląda w większych grupach jednej odmiany oraz w zestawieniach kontrastujących fakturą: z paprociami, tawułkami, żurawkami i turzycami, których drobne lub pierzaste liście podkreślają masywność blaszek funkii. Sprawdza się też jako roślina maskująca zamierające liście wiosennych cebulowych, bo rozwija się dopiero wtedy, gdy one kończą wegetację. Pod płytko korzeniącymi drzewami liściastymi (klon, brzoza) rośnie, ale przegrywa konkurencję o wodę — takie stanowiska wymagają regularnego podlewania i ściółki z kory lub kompostu. Pod świerkami i innymi iglakami zwykle zawodzi: łączy się tam cień całoroczny, wybitnie sucha gleba i zakwaszająca ściółka z igliwia. Nadaje się nad brzegi oczek wodnych, ale na wilgotnym brzegu powyżej lustra wody, nie w gruncie zalewanym ani w strefie bagiennej — stale nasiąknięte podłoże prowadzi do gnicia kłącza. Do cienistych donic również się nadaje; w pojemniku potrzebuje dużej objętości podłoża, a zimą samą donicę trzeba osłonić, bo bryła korzeniowa przemarza tam znacznie łatwiej niż w gruncie. Grube, długo trwałe liście bywają wykorzystywane we florystyce jako materiał do bukietów i kompozycji.
Ciekawostki
- Istnieje ponad 2500 zarejestrowanych odmian funkii.
- Młode pędy funkii są jadalne i wykorzystywane w kuchni japońskiej jako urui.
- Nazwa rodzajowa Hosta upamiętnia austriackiego botanika Nicolausa Thomasa Hosta, a polskie i niemieckie określenie „funkia” pochodzi od starszej nazwy rodzaju — Funkia, nadanej na cześć Heinricha Christiana Funcka.
- Zapach kwiatów w rodzaju Hosta pochodzi niemal wyłącznie od Hosta plantaginea i jej mieszańców — kwiaty tego gatunku są bezwonne.
- Młode pędy funkii jada się w Japonii jako urui wyłącznie po obróbce i po pewnym rozpoznaniu rośliny: co roku dochodzi tam do zatruć, bo na etapie wschodów bywają mylone z silnie trującą ciemiężycą (Veratrum), rosnącą w tych samych siedliskach. W europejskim ogrodzie nie ma powodu tego próbować — funkia zawiera saponiny i jest zaliczana do roślin toksycznych.
Najczęstsze pytania
Dlaczego liście funkii mają dziury?
Najczęstsza przyczyna to żerowanie ślimaków, które są głównym szkodnikiem funkii. Pomaga stosowanie otoczek z popiołu, pułapek piwnych lub nicieni zwalczających ślimaki.
Czy funkia rośnie w pełnym słońcu?
Nie zaleca się — liście, zwłaszcza odmian niebieskich, płowieją i przypalają się w pełnym słońcu. Najlepiej rośnie w cieniu lub półcieniu.
Jak długo funkia rośnie, zanim osiągnie pełne rozmiary?
Funkia rośnie wolno — pełne rozmiary kępa osiąga zwykle po 4–5 latach od posadzenia.
Czy funkię trzeba dzielić i kiedy to robić?
Nie ma takiej konieczności — funkia może rosnąć w jednym miejscu kilkanaście lat i z wiekiem wygląda coraz okazalej. Dzieli się ją głównie po to, by zdobyć nowe rośliny: wczesną wiosną, gdy pędy dopiero wychodzą z ziemi, albo we wrześniu. Kępę wykopuje się i rozcina ostrym szpadlem lub nożem na fragmenty z 2–3 pąkami i własnymi korzeniami, a po posadzeniu obficie podlewa przez kilka tygodni.
Czy funkia wymaga okrywania na zimę?
W gruncie nie — gatunek jest mrozoodporny do strefy 3a i zimuje bez okrycia, tracąc na zimę całą część nadziemną; zwiędłe liście usuwa się po pierwszych przymrozkach. Osłony wymagają wyłącznie egzemplarze uprawiane w donicach: bryła korzeniowa w pojemniku przemarza znacznie szybciej niż w gruncie, więc donicę trzeba owinąć, wkopać w ziemię albo przestawić w miejsce chłodne i nieogrzewane — do nieogrzewanego garażu, piwnicy lub altany, gdzie temperatura może schodzić lekko poniżej zera. Chroni się bryłę korzeniową przed głębokim przemarznięciem, a nie roślinę przed chłodem: funkia potrzebuje chłodnego spoczynku, więc ciepła piwnica albo mieszkanie skłaniają ją do przedwczesnego wybicia i osłabiają.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Hosta sieboldianaInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
