Tulipan

Szarobrązowy, puszysty nalot grzybni na kwiatach, owocach, liściach i pędach, poprzedzony wodnistymi, gnijącymi plamami. Poraża osłabione i uszkodzone tkanki, szybko rozwija się w wilgoci i chłodzie oraz przy słabej cyrkulacji powietrza. Częsta na truskawkach, begoniach, piwoniach i różach. Nalot jest charakterystycznie „myszaty” — puszysty, popielatoszary, a przy potrąceniu porażonej tkanki wzbija się widoczna chmurka zarodników (konidiów), co stanowi cechę rozpoznawczą tej choroby. Infekcja rozpoczyna się zwykle od tkanek najsłabszych: przekwitających płatków, zranień, śladów po gradzie lub żerowaniu szkodników, a także od resztek pyłku osiadłego na płatkach. Na kwiatach pojawiają się drobne, brązowe, wodniste plamki, które szybko obejmują cały kwiat („zgorzel kwiatów”); z porażonego kwiatu grzyb często przerasta w głąb pędu, powodując jego przewężenie i zamieranie. Na owocach miękkich (truskawka, malina, winogrona, pomidor) rozwija się wodnista, brunatniejąca zgnilizna pokryta grubą warstwą szarego, puszystego kożucha — jagoda mięknie i „rozpływa się”. Na siewkach i sadzonkach Botrytis wywołuje zgorzel podstawy pędu i gwałtowne przewracanie się roślin. W starszej, obumierającej grzybni oraz na resztkach roślinnych tworzą się twarde, czarne, nieregularne grudki — sklerocja (przetrwalniki), którymi patogen zimuje w glebie i w resztkach roślinnych. Choroba ujawnia się także po zbiorze, jako szybko postępująca zgnilizna przechowalnicza owoców i warzyw.

Porażone mięsiste organy — cebule, bulwy, korzenie spichrzowe i soczyste łodygi — gniją na mokro, przechodząc w śluzowatą, wodnistą, miękką masę o charakterystycznym, nieprzyjemnym, gnilnym zapachu. Tkanka rozpada się, a skórka często pozostaje jako cienki worek wypełniony rozłożonym miąższem. Choroba szybko postępuje w cieple i przy wysokiej wilgotności, zwłaszcza w przechowalni; dotyka cebuli, czosnku, tulipana, narcyza, hiacynta i warzyw korzeniowych. Pierwszym objawem są drobne, przejrzyste, jakby przesiąknięte wodą plamy, które szybko brązowieją i miękną; w miejscu porażenia miąższ ulega maceracji — bakterie rozkładają substancje sklejające ściany komórkowe, przez co tkanka traci spoistość i rozpływa się w kremowo-brązową breję. Na przekroju granica między tkanką zdrową a chorą jest wodnista i nieostra, a z uszkodzenia często sączy się mętny, śluzowaty wyciek. W cebulach i szyjce roślin cebulowych porażenie zaczyna się zwykle od góry lub od rany i schodzi w głąb, dając miękką, śliską „szyję”; u ziemniaka mokra zgnilizna bulb łączy się z czarną nogą — czerniejącą, gnijącą podstawą pędu. Sama bakteria nie tworzy grzybni ani widocznego nalotu — to odróżnia ją od gnicia grzybowego — a intensywny fetor bierze się z wtórnego rozkładu przez inne drobnoustroje. Objawy postępują najszybciej przy temperaturze powyżej około 20°C, słabej wentylacji i obecności filmu wody na powierzchni organów.

Na liściach pojawia się charakterystyczna mozaika — nieregularne, przeplatające się jasno- i ciemnozielone lub żółte plamy i smugi. Liście bywają zdeformowane, pomarszczone, kędzierzawe i drobniejsze, a całe rośliny karłowacieją i słabo owocują. Objawy najsilniej widoczne są na młodych liściach, a owoce ogórka, cukinii czy pomidora mogą być plamiste i zniekształcone. Choroba dotyka wielu warzyw, bylin i roślin ozdobnych. Obraz chorobowy zależy od konkretnego wirusa, gatunku żywiciela i temperatury — ten sam patogen daje różne objawy na różnych roślinach. Cechą rozpoznawczą jest to, że mozaika ma charakter systemiczny (obejmuje całą roślinę i rozwija się od najmłodszych liści), a nie punktowy jak plamistości grzybowe — brak tu wyraźnie odgraniczonych plam z obwódką, nalotu grzybni czy owocników. Poza mozaiką występują rozjaśnienie nerwów (przejaśnienie tkanki wzdłuż unerwienia), pasmowanie oraz pęcherzykowate wybrzuszenia blaszki. Silne zwężenie i nitkowatość liści pomidora (tzw. objaw „sznurowadła”) wiąże się przede wszystkim z CMV (wirus mozaiki ogórka), sporadycznie z tobamowirusami, podczas gdy TMV/ToMV dają głównie mozaikę i marmurkowatość liści. Na owocach obserwuje się plamistość, koncentryczne pierścienie, brodawkowate wybrzuszenia (ogórek) i nierównomierne dojrzewanie (pomidor), a na kwiatach roślin ozdobnych — przełamanie barwy, czyli smugi i plamki odbarwień na płatkach. W wysokiej temperaturze (powyżej ~28–30°C) objawy potrafią się maskować i chwilowo zanikać, by powrócić po ochłodzeniu — nie oznacza to wyleczenia rośliny.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Drobne gryzonie o krępym ciele, krótkim ogonie i tępym pyszczku, długości około 9–13 cm, aktywne przez cały rok. Kopią płytkie korytarze tuż pod powierzchnią gruntu. Objawy: podgryzione korzenie oraz kora u nasady drzew i krzewów (zimą obrączkowanie pni pod śniegiem), wyjadane cebule i bulwy, obumierające rośliny dające się łatwo wyciągnąć z ziemi, a także niewielkie kopczyki wygrzebanej ziemi i liczne otwory płytkich nor połączone przygryzionymi ścieżkami w trawie. W praktyce ogrodowej mianem tym określa się przede wszystkim roślinożerne norniki polne z rodzaju Microtus. Sierść mają szarobrązową do rudobrązowej, a drobne, lecz wyraźnie widoczne oczy i uszy odróżniają je od kreta. Rozmnażają się wyjątkowo szybko — samica wydaje w sezonie kilka miotów po kilkoro młodych, które dojrzewają w ciągu paru tygodni — dlatego liczebność potrafi gwałtownie wzrosnąć w wieloletnich cyklach (latach gradacji), gdy szkody stają się masowe. Nie zapadają w sen zimowy; najdotkliwsze straty wyrządzają późną jesienią, zimą i wczesną wiosną, gdy brakuje zielonego pokarmu i przenoszą się na korzenie, korę oraz zimujące w glebie cebule. Pod pokrywą śnieżną, osłonięte przed drapieżnikami, obgryzają korę wokół nasady młodych drzew (obrączkowanie), co po roztopach ujawnia się nagłym więdnięciem lub zamieraniem drzewka. Najbardziej narażone są młode drzewa owocowe i ozdobne (zwłaszcza jabłonie na słabo rosnących podkładkach), cebule tulipanów i krokusów, bulwy, warzywa korzeniowe, byliny oraz rośliny przechowywane w kopcach i kompostownikach; cebule narcyzów, jako trujące, są zwykle omijane. Charakterystyczne są równe, gładkie ślady zębów na korzeniach i korze, korzenie podcięte tuż pod powierzchnią gleby oraz sieć płytkich chodników z licznymi otwartymi wylotami — inaczej niż u kreta, którego kopce nie mają otworu wejściowego.