Lawenda wąskolistna

Dane botaniczne

Rodzina

Jasnotowate (Lamiaceae)

Wysokość

0.3–0.6 m

Szerokość

0.4–0.8 m

Pokrój

Kępowy

Tempo wzrostu

Umiarkowane

Stanowisko

Słońce

Gleba

Piaszczysta, Wapienna

Odczyn

pH 6.5–8

Wilgotność

Sucha, Umiarkowana

Kwitnienie

Czerwiec–Sierpień

Mrozoodporność

USDA 5a–9b

Rozmnażanie

Z sadzonek, Z nasion

Charakterystyka

Tworzy zwarte, półkoliste kępy o wysokości 30–60 cm. Wąskie, lancetowate liście pokryte są srebrzystym kutnerem, który ogranicza parowanie. Drobne kwiaty zebrane są w kłosowate kwiatostany na bezlistnych szypułkach. Liście wyrastają naprzeciwlegle, są siedzące i całobrzegie, długości 2–6 cm, o lekko podwiniętych brzegach. Kwiaty są drobne, dwuwargowe, zebrane po kilka w nibyokółkach składających się na pozorny kłos; olejek gromadzą gruczołki osadzone głównie na kielichach i liściach, dlatego pachnie także rozcierany pęd. W ogrodnictwie roślina traktowana jest jak bylina, botanicznie jest jednak półkrzewem — dolne partie pędów trwale drewnieją i to właśnie one nie odbudowują się po zbyt głębokim cięciu. Kępa rośnie umiarkowanie i docelowe wymiary — do 60 cm wysokości i 80 cm szerokości — osiąga po dwóch–trzech sezonach. Ulistnienie utrzymuje się przez zimę, choć po ostrych mrozach brązowieje i odnawia się dopiero wiosną.

Popularne odmiany

‘Hidcote’

Jedna z najczęściej uprawianych odmian na niskie obwódki: zwarta, wysokości około 40–50 cm, o intensywnie ciemnofioletowych kwiatostanach i wyraźnie srebrzystym ulistnieniu. Kwitnie równomiernie i dobrze znosi coroczne cięcie formujące.

‘Munstead’

Kwitnie nieco wcześniej i ma jaśniejsze, niebieskofioletowe kwiaty niż Hidcote. Rośnie zwarto, do około 40–45 cm; sprawdzona na rabaty ziołowe, obwódki i do uprawy w donicach. W obrocie funkcjonuje równolegle jako klon rozmnażany wegetatywnie i jako linia nasienna (Munstead Strain) o mniej wyrównanej wysokości i barwie — na jednolitą obwódkę wybierać materiał z sadzonek.

‘Imperial Gem’

Ciemnofioletowe kwiatostany o barwie zbliżonej do odmiany Hidcote, ale kępa jest wyższa (około 50–60 cm) i bardziej wyrównana, a szypuły dłuższe — stąd przydatność na kwiat cięty i na susz.

‘Loddon Pink’

Odmiana o bladoróżowych kwiatach, wyłamująca się z fioletowo-niebieskiej gamy form typowych. Rośnie zwarto, do około 45 cm; wymagania jak u gatunku. Barwa najlepiej wypada w sąsiedztwie odmian ciemnofioletowych i białokwiatowych.

‘Nana Alba’

Karłowa, białokwiatowa forma o wysokości około 30–40 cm — jedna z najniższych w uprawie. Podobnie jak odmiany różowe stanowi odstępstwo od fioletowo-niebieskiej barwy form typowych. Nadaje się na skalniaki, wąskie obwódki i płytkie pojemniki.

Uprawa i pielęgnacja

Rośliny towarzyszące

Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.

Toksyczność

Historia i pochodzenie

Uprawiana od starożytności — Rzymianie dodawali ją do kąpieli (łac. lavare — myć), stąd nazwa. Od średniowiecza ceniona w zielarstwie i perfumerii, dziś symbol Prowansji. Sama etymologia jest jednak sporna: część źródeł wywodzi nazwę rodzajową od łacińskiego lividus (sinawy), a antyczne przekazy o lawendzie odnoszą się najprawdopodobniej do pokrewnej lawendy francuskiej (Lavandula stoechas), nie do gatunku wąskolistnego. Naturalny zasięg Lavandula angustifolia obejmuje suche, wapienne zbocza zachodniej części basenu Morza Śródziemnego, gdzie gatunek rośnie wyżej w górach niż pokrewne lawendy — z górskiego pochodzenia wynika jego wyraźnie lepsza mrozoodporność. W średniowieczu utrwaliły go ogrody klasztorne, a w XII wieku opisała lawendę Hildegarda z Bingen. Obowiązującą dziś nazwę Lavandula angustifolia nadał w 1768 roku Philip Miller. Przemysłową destylację olejku rozwinięto w XIX i XX wieku w Górnej Prowansji, na zapleczu perfumerii w Grasse; w uprawie towarowej lawendę prawdziwą w dużej mierze wyparła potem wydajniejsza lawandyna, ale w zielarstwie i kosmetyce wyżej ceniony pozostaje olejek z Lavandula angustifolia, uboższy w kamforę. W Polsce gatunek uprawia się przede wszystkim ozdobnie; jego kwiat i olejek są surowcami farmakopealnymi.

Zastosowanie

Do rabat bylinowych, obwódek, ogrodów ziołowych i śródziemnomorskich, na suche skarpy oraz do uprawy w donicach. Kwiaty nadają się na susz i do wyrobu olejków. Najlepsze stanowisko to wystawa południowa lub zachodnia — przy murze, na skarpie albo obok kamiennej nawierzchni, która oddaje ciepło i osusza podłoże. Podłoże powinno być raczej ubogie: na glebie żyznej i wilgotnej roślina rośnie bujnie, lecz traci zwartość, zapach i zimotrwałość. Sadzi się w rozstawie 40–60 cm; na zwartą obwódkę wybiera się dolną granicę tego zakresu, a zwarty pas zamyka się w trzecim sezonie po sadzeniu. Ściółkować należy wyłącznie materiałem mineralnym — grysem lub żwirem; kora i torf trzymają wilgoć przy szyi korzeniowej i sprzyjają gniciu. Dobrymi partnerami są byliny o tych samych wymaganiach: kocimiętka, szałwia omszona, rozchodniki, krwawnik, mikołajki i trawy pokroju kostrzewy sinej. W donicy potrzebuje pojemnika z odpływem i podłoża z dużym udziałem piasku lub grysu, a zimą osłony bryły korzeniowej — w naczyniu przemarza ona wcześniej niż w gruncie. Kwiatostany na susz ścina się, gdy w kłosie otworzyła się mniej więcej jedna trzecia kwiatów; suszy się je w pęczkach, głowami w dół, w cieniu i przewiewie. Zbiór na susz nie zastępuje cięcia formującego — kępa i tak wymaga później skrócenia pędów o około jedną trzecią po przekwitnięciu, w sierpniu. Do celów kulinarnych używa się wyłącznie suszonych kwiatów (herbaty, wypieki); olejek eteryczny służy do użytku zewnętrznego i aromaterapii, nie do spożycia.

Ciekawostki

• Olejek lawendowy należy do najczęściej stosowanych w aromaterapii.
• Susz zachowuje zapach przez wiele miesięcy i odstrasza mole.
• Nazwa English lavender nie mówi o pochodzeniu gatunku — jest on śródziemnomorski, a określenie utrwaliła wielowiekowa tradycja uprawy w Anglii.
• Epitet angustifolia znaczy dosłownie „wąskolistna” i odróżnia gatunek od lawendy szerokolistnej (Lavandula latifolia).

Najczęstsze pytania