Barszcz Mantegazziego

Dane botaniczne

Rodzina

Selerowate (Apiaceae)

Wysokość

2–5 m

Szerokość

1.5–3 m

Pokrój

Wyprostowany

Tempo wzrostu

Szybkie

Stanowisko

Słońce, Półcień

Gleba

Próchniczna, Gliniasta

Odczyn

pH 5.5–7.5

Wilgotność

Wilgotna

Kwitnienie

Czerwiec–Sierpień

Mrozoodporność

USDA 3a–8b

Rozmnażanie

Z nasion

Charakterystyka

Największa i najbardziej rozpoznawalna z „barszczy inwazyjnych” — dorasta 2–5 metrów wysokości (rekordowe okazy z wilgotnych dolin rzek brytyjskich i niemieckich do 6 m), z pojedynczym prostym, pustym w środku pędem grubości ramienia dorosłego człowieka (5–10 cm średnicy, wyjątkowo do 12 cm). Łodyga jest jasnozielona z WYRAŹNYMI ciemnoczerwonymi lub fioletowymi plamami i podłużnymi pręgami — plamy u H. mantegazzianum są zwykle bardziej intensywne i większe niż u spokrewnionego H. sosnowskyi. Łodyga pokryta jest sztywnymi, szorstkimi włoskami. Liście są ogromne — do 3 m długości (włącznie z ogonkiem), głęboko dłoniasto-pierzasto podzielone w 3 wielkie, ostro powcinane odcinki, ciemnozielone i błyszczące od góry; wyrastają w rozecie od ziemi na długich, mięsistych, owłosionych ogonkach. Kwiatostan to gigantyczny, płaski baldach złożony o średnicy 30–80 cm (rekordowo do 1 m), zbudowany z 50–150 promieni; każdy zakończony małym baldaszkiem drobnych białych kwiatów. Jeden okaz może wyprodukować 20 000 nasion; dla porównania barszcz Sosnowskiego zwykle 5–8 tys. Kwitnie od czerwca do sierpnia w 2–5 roku życia i po wydaniu nasion OBUMIERA (hapaksant). Cała roślina zawiera FURANOKUMARYNY — pochodne psoralenu i angelicyny — które w kontakcie z UVA wywołują reakcję fototoksyczną skóry. Botanicznie H. mantegazzianum jest bardzo blisko spokrewniony z H. sosnowskyi; różnice sprowadzają się do liczby promieni w baldachu, kształtu owoców i intensywności plamistości łodygi — w praktyce, dla celów rozpoznania na ścieżce i procedury po kontakcie, traktuje się je jak jeden gatunek.

Uprawa i pielęgnacja

Rośliny towarzyszące

Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.

Toksyczność

Historia i pochodzenie

Gatunek został naukowo opisany w 1895 roku przez rosyjsko-włoskich botaników Sommiera i Levier na cześć Paolo Mantegazzy — włoskiego antropologa i lekarza z drugiej połowy XIX wieku. Rośliny z południowego Kaukazu trafiły do Europy Zachodniej znacznie wcześniej — pierwsze udokumentowane wprowadzenie do Wielkiej Brytanii miało miejsce w latach 20. XIX wieku, kiedy nasiona z rosyjskich ekspedycji naukowych wysłano do Royal Botanic Gardens Kew. Roślina zrobiła furorę w wiktoriańskich parkach jako egzotyczny akcent — jej gigantyczna skala, biały baldach jak parasol i szybki wzrost pasowały idealnie do estetyki „exotic garden” XIX wieku. W kolejnych dekadach trafiła do Niemiec, Szwajcarii, Skandynawii, Beneluksu i Ameryki Północnej. Pierwsze doniesienia o masowych oparzeniach zaczęły się pojawiać już w latach 70. XIX wieku — jednak dopiero od lat 60. XX wieku, gdy roślina masowo skolonizowała brzegi rzek Niemiec (Bawaria, Nadrenia) i Wielkiej Brytanii, uznano ją za problem. Od 2016 roku figuruje na unijnej liście gatunków inwazyjnych stwarzających zagrożenie dla Unii (Rozporządzenie EU 1143/2014); w Niemczech, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i Skandynawii funkcjonują od dekad programy jej zwalczania koordynowane przez lokalne urzędy ds. ochrony przyrody.

Zastosowanie

Barszcz Mantegazziego, jak spokrewniony barszcz Sosnowskiego, NIE MA żadnego dopuszczalnego zastosowania ogrodowego ani gospodarczego — jest w UE zakazany do sadzenia, przewozu i sprzedaży, a właściciel gruntu ma prawny obowiązek zwalczania. Historycznie uprawiany w wiktoriańskich parkach jako egzotyczny akcent ozdobny (Anglia od lat 20. XIX w., Niemcy i Szwajcaria od ok. 1890); dziś traktowany wyłącznie jako problem ochrony przyrody i zdrowia publicznego. Kontakt z rośliną służy WYŁĄCZNIE jej zwalczaniu. Właściciel gruntu, na którym wyrósł barszcz, powinien go usunąć — najlepiej wykopać z korzeniem palowym przed kwitnieniem, w pełnym ubraniu ochronnym, w pochmurny dzień. Pełne procedury, sposób rozpoznania, ochrona osobista i procedura po kontakcie ze skórą lub okiem — w osobnym [poradniku o barszczach](/poradnik/barszcz-sosnowskiego-jak-rozpoznac/). Skupiska powyżej kilku sztuk zgłaszać do właściwego urzędu: w PL RDOŚ, w DE gminny Umweltamt, w CH kantonalna Fachstelle Neobiota, w UK local council — mają programy i budżet na profesjonalne zwalczanie.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa „mantegazzianum” upamiętnia Paolo Mantegazzę (1831–1910) — włoskiego antropologa, lekarza i podróżnika, założyciela Museo Nazionale di Antropologia we Florencji, badacza kaukaskich populacji ludzkich.
• Jeden dorosły okaz może wyprodukować DO 20 000 NASION — trzy do czterech razy więcej niż spokrewniony barszcz Sosnowskiego; to jedna z przyczyn agresywności gatunku wzdłuż rzek Niemiec i Wielkiej Brytanii.
• W wiktoriańskiej Anglii, gdy roślinę wprowadzano do parków, jej gigantyczna skala uważana była za walor estetyczny; pierwsze ostrzeżenia o oparzeniach ukazały się w brytyjskiej prasie ogrodniczej dopiero w latach 70. XIX wieku — i długo nie były traktowane poważnie.
• Barszcz Mantegazziego kolonizuje głównie brzegi rzek i strumieni — jego nasiona są roznoszone przez wodę na duże odległości, dlatego w Niemczech i Wielkiej Brytanii spływy rzek co roku wypłukują nowe osobniki na tereny dotąd wolne.

Najczęstsze pytania