Barszcz Sosnowskiego

Dane botaniczne

Rodzina

Selerowate (Apiaceae)

Wysokość

2–4 m

Szerokość

1.5–2.5 m

Pokrój

Wyprostowany

Tempo wzrostu

Szybkie

Stanowisko

Słońce, Półcień

Gleba

Próchniczna, Gliniasta

Odczyn

pH 5.5–7.5

Wilgotność

Wilgotna

Kwitnienie

Czerwiec–Sierpień

Mrozoodporność

USDA 3a–8b

Rozmnażanie

Z nasion

Charakterystyka

Kolosalnej wielkości bylina o pokroju parasolowatym, dorastająca do 2–4 m wysokości (rekordowo 5 m), z pojedynczym prostym, pustym w środku pędem grubości ramienia dorosłego człowieka (4–10 cm średnicy). Cechą definiującą łodygi są ciemnoczerwone lub fioletowe plamy i pręgi na jasnozielonym tle oraz szorstkie, sztywne włoski. Liście są ogromne — do 1,5 m długości, głęboko dłoniasto-pierzasto podzielone w 3–7 wielkich, powcinanych odcinków, jasnozielone, matowe, na długich, mięsistych ogonkach; wyrastają w rozecie od ziemi oraz naprzemiennie na pędzie. Kwiatostan to gigantyczny, płaski baldach złożony o średnicy 30–80 cm (rekordowo do 1 m), zbudowany z 30–75 promieni, każdy zakończony małym baldaszkiem z drobnymi białymi kwiatami; roślina daje jeden centralny baldach i mniejsze boczne. Kwitnie od czerwca do sierpnia w drugim lub trzecim roku życia i po wydaniu nasion OBUMIERA (jest hapaksantyczna — kwitnie tylko raz w życiu). Owoce to płaskie, jajowate rozłupnie, do 8 tys. sztuk z jednej rośliny, żywotne w glebie 5–10 lat. Cała roślina zawiera FURANOKUMARYNY — związki, które w kontakcie z promieniowaniem UV uruchamiają reakcję fototoksyczną skóry. Barszcz Sosnowskiego jest praktycznie identyczny z blisko spokrewnionym barszczem Mantegazziego (Heracleum mantegazzianum) — różnice botaniczne subtelne (nieco inny kształt listków, mniej wyraźne plamy na łodydze), niepraktyczne w polu. W praktyce oba traktuje się LĄCZNIE jako gatunki „giant hogweed”.

Uprawa i pielęgnacja

Rośliny towarzyszące

Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.

Toksyczność

Historia i pochodzenie

Gatunek został naukowo opisany w 1944 roku przez radziecką botaniczkę Idę Mandenową i nazwany na cześć jej promotora, Dmitrija Sosnowskiego — kaukaskiego badacza flory. Ekspansja poza rodzimy Kaukaz zaczęła się w latach 50. XX wieku, gdy sowieccy agrotechnicy uznali gatunek za obiecującą roślinę pastewną: ogromny plon zielonej masy z hektara, szybki wzrost, mrozoodporność. W kolejnych latach masowo introdukowano go w Rosji, Białorusi, Ukrainie, krajach bałtyckich i Polsce, gdzie zaczęto go uprawiać jako paszę dla bydła i surowiec dla przemysłu. Eksperyment się nie powiódł na obu poziomach: bydło odmawiało jedzenia rośliny (silny zapach, gorycz olejków eterycznych, sygnały odstraszające), a jednocześnie zaczęto rejestrować masowe oparzenia u pracowników rolnych. W latach 80. i 90. uprawy stopniowo zamykano, ale nasiona pozostały w glebie na dekady, a rośliny na zdziczałych polach zaczęły ekspandować wzdłuż rzek, rowów i przydroży. Od 2016 roku barszcz Sosnowskiego znajduje się na unijnej liście gatunków inwazyjnych stwarzających zagrożenie dla Unii (Rozporządzenie EU 1143/2014), w Polsce właściciel gruntu ma prawny obowiązek jego zwalczania. Dziś jest jednym z symboli nieudanych eksperymentów agronomicznych XX wieku i zarazem jednym z poważniejszych problemów zdrowia publicznego w Polsce i na Ukrainie.

Zastosowanie

Barszcz Sosnowskiego NIE MA żadnego zastosowania ogrodowego, kulinarnego ani leczniczego — pole „zastosowanie” w kontekście uprawy nie ma sensu, bo roślina jest w Polsce i UE zakazana do sadzenia i objęta obowiązkiem zwalczania. Historycznie wykorzystywano ją jako paszę dla bydła (eksperyment ZSRR z lat 50., zakończony niepowodzeniem) oraz próbowano pozyskiwać z niej olejki eteryczne — obie ścieżki porzucono. Dziś kontakt z rośliną służy WYŁĄCZNIE JEJ ZWALCZANIU. Właściciel gruntu, na którym wyrósł barszcz, ma prawny obowiązek jego usunięcia — najlepiej wykopania z korzeniem palowym przed kwitnieniem, w pełnym ubraniu ochronnym, w pochmurny dzień. Pełne procedury, sposób rozpoznania (kontrast z rodzimymi baldaszkowatymi), ochrona osobista i procedura po kontakcie ze skórą lub okiem — w osobnym [poradniku o barszczu Sosnowskiego](/poradnik/barszcz-sosnowskiego-jak-rozpoznac/). Skupiska powyżej kilku sztuk zgłaszać do RDOŚ (regionalna dyrekcja ochrony środowiska) lub urzędu gminy — mają programy i budżet na profesjonalne zwalczanie.

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa „sosnowskyi” upamiętnia Dmitrija Sosnowskiego (1885–1953) — gruzińsko-rosyjskiego botanika badającego florę Kaukazu; opisała go w 1944 r. jego uczennica Ida Mandenowa.
• Roślina jest HAPAKSANTYCZNA — kwitnie tylko RAZ w życiu (w drugim lub trzecim roku), po wydaniu nasion obumiera. Jeden okaz może wyprodukować do 8 000 nasion żywotnych w glebie przez 5–10 lat.
• W latach 50. i 60. w Polsce uprawiano barszcz Sosnowskiego pod nazwą „barszcz kaukaski” jako obiecującą paszę dla bydła; do dziś w archiwach agrotechnicznych zachowały się broszury reklamujące jego wysokie plony.
• Prawie identyczny wyglądem jest blisko spokrewniony barszcz Mantegazziego (Heracleum mantegazzianum) — w Niemczech, Szwajcarii i Wielkiej Brytanii dominuje właśnie ta druga forma; oba tworzą jeden problem zwany po angielsku „giant hogweed”.

Najczęstsze pytania