W skrócie
- Kryza kilkunastu sztywnych podsadek wokół baldaszka to cecha rozpoznawcza rodzaju — efekt gwiazdy dają one, nie płatki kwiatów.
- Kwitnie od czerwca do września: pierwszy rzut latem, powtórny po ścięciu przekwitłych pędów przy nasadzie kępy.
- Znosi suszę źle — pierwszym objawem przesuszenia jest zasychanie brzegów liści; mróz przeciwnie, zimuje bez okrywania w strefach 4a–8a.
- Rośnie kępowo i powoli, bez rozłogów, jest długowieczna, ale źle znosi przesadzanie — dzielić tylko w razie potrzeby.
- Sieje się obficie, a siewki odmian barwnych wracają do zielonkawobiałego typu i z czasem wypierają odmianę z kępy.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Selerowate (Apiaceae)
- Wysokość
- 0.4–0.9 m
- Szerokość
- 0.3–0.5 m
- Pokrój
- Kępowy
- Tempo wzrostu
- Wolne
- Stanowisko
- Półcień, Słońce
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta, Wapienna
- Odczyn
- pH 5.5–7.5
- Wilgotność
- Wilgotna, Umiarkowana
- Kwitnienie
- Czerwiec–Wrzesień
- Mrozoodporność
- USDA 4a–8a
- Rozmnażanie
- Przez podział, Z nasion
Charakterystyka
Bylina tworząca zwartą kępę z krótkiego, zgrubiałego kłącza, bez rozłogów — rozrasta się powoli i zostaje tam, gdzie ją posadzono. Liście odziomkowe są dłoniasto klapowane lub dłoniastodzielne, o 3–7 karbowano-piłkowanych odcinkach, ciemnozielone, osadzone na długich ogonkach; tworzą niską rozetę o średnicy 30–50 cm. Z rozety wyrastają sztywne, skąpo rozgałęzione pędy kwiatowe wysokości 40–90 cm, z nielicznymi, siedzącymi liśćmi łodygowymi. Kwiatostanem jest baldaszek pojedynczy o średnicy 2–3 cm, złożony z kilkudziesięciu drobnych kwiatów — wyjątek w rodzinie, dla której regułą są baldachy złożone i liście pierzaste. Efekt gwiazdy daje nie korona kwiatów, lecz otaczająca baldaszek kryza kilkunastu sztywnych, zaostrzonych, niemal pergaminowych podsadek długości 1–2 cm: u typu są zielonobiałe z różowym lub purpurowym unerwieniem, u odmian jednolicie różowe, karminowe albo ciemnoczerwone. Podsadki pozostają ozdobne przez wiele tygodni — stąd wrażenie bardzo długiego kwitnienia. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki o łuskowato pomarszczonych żebrach. Kwitnie od czerwca do września: pierwszy rzut latem, powtórny po ścięciu przekwitłych pędów. Rośnie w półcieniu i w słońcu — pod warunkiem że gleba pozostaje wilgotna — na podłożu żyznym, próchnicznym, zwięzłym i zatrzymującym wodę. Odczyn znosi w szerokim zakresie, od lekko kwaśnego po zasadowy — w naturze najczęściej rośnie na podłożach wapiennych, ale radzi sobie też na bezwapiennych. Suszę znosi źle: najpierw zasychają brzegi blaszek, potem przedwcześnie zamiera cała rozeta. Z mrozem jest odwrotnie — kępy zimują bez okrywania w strefach 4a–8a i gorzej znoszą upalne, suche lato niż ostrą zimę. Od jarzmianki większej odróżnia się Astrantia maxima, która ma liście trójdzielne, większe i jednolicie różowe podsadki oraz rozrasta się rozłogami, a także drobniejsze gatunki górskie o węższych kryzach: Astrantia minor i Astrantia carniolica.
Popularne odmiany
- ‘Roma’
- Wyselekcjonowana przez holenderskiego projektanta Pieta Oudolfa, o czysto różowych podsadkach, wysokości 50–70 cm. Praktycznie nie zawiązuje nasion, więc nie sieje się samoczynnie i kwitnie wyjątkowo długo. Rozmnażana wyłącznie przez podział.
- ‘Claret’
- Ciemnoczerwone, winne podsadki i niemal purpurowe łodygi; około 50–60 cm. Barwa jest najgłębsza w półcieniu — w ostrym słońcu szybciej płowieje ku różowi.
- ‘Ruby Wedding’
- Jedna z ciemniejszych czerwieni w gatunku, o rubinowych podsadkach i ciemnych pędach, około 50–60 cm. Rozmnażana z nasion daje siewki znacznie jaśniejsze od rośliny matecznej, więc utrzymuje się ją wyłącznie z podziału.
- ‘Shaggy’
- Podsadki wyjątkowo długie, wąskie i nierówno wycięte, białe z zielonymi końcami — kryza wygląda przez to na postrzępioną; 60–90 cm. W obrocie bywa sprzedawana jako ‘Margery Fish’, pod nazwiskiem angielskiej ogrodniczki, która ją rozpowszechniła.
- ‘Sunningdale Variegated’
- Uprawiana głównie dla liści: wiosną szeroko obrzeżonych kremową żółcią, latem stopniowo zieleniejących. Kwiaty biało-różowe, wysokość 50–70 cm. Pstrolistność wybarwia się najlepiej w jasnym półcieniu; w głębokim cieniu zanika szybciej.
- ‘Star of Billion’
- Z holenderskiej serii ‘Star of…’, o czysto białych podsadkach i mocnych, długo kwitnących pędach, około 60–70 cm. Dobra jako rozjaśnienie ciemniejszych zestawień i na kwiat cięty.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Nie znosi przesuszenia — pierwszym objawem jest zasychanie brzegów liści. Na stanowisku słonecznym podlewać obficie w czasie suszy; ściółka z kompostu lub rozdrobnionej kory ogranicza parowanie i zwykle zastępuje część podlewania.
Nawożenie
Nie jest rośliną żarłoczną — wystarczy warstwa kompostu wiosną. Drugą, lekką dawkę można podać po ścięciu przekwitłych pędów, gdy liczymy na powtórne kwitnienie.
Sadzenie
Stanowisko w półcieniu lub w słońcu przy wilgotnej glebie; podłoże żyzne, próchniczne, zwięzłe i zatrzymujące wodę — przed sadzeniem wymieszać z kompostem. Kępę sadzić tak, by nasada pędów została równo z powierzchnią gruntu, i od razu wyściółkować.
Przycinanie
Przekwitłe pędy kwiatowe ścinać przy samej nasadzie kępy — pobudza to roślinę do wybicia drugiego rzutu kwiatów i odcina drogę samosiewom. Zeschnięte liście i pędy usunąć późną jesienią lub zostawić na zimę dla struktury i ściąć wczesną wiosną.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Te same wymagania — żyzna, wilgotna gleba w półcieniu; żółtozielona mgiełka kwiatostanów przywrotnika kontrastuje z gwiaździstymi kryzami jarzmianki, a jego liście zakrywają nasadę pędów.
Identyczne stanowisko (półcień, stale wilgotna gleba próchnicza) i nakładające się terminy kwitnienia; pierzaste wiechy tawułki dopełniają ażurowe baldaszki jarzmianki.
Szerokie, gładkie liście funkii tworzą tło dla drobnych kwiatostanów jarzmianki, a obie rośliny dzielą upodobanie do próchnicznej, wilgotnej gleby w półcieniu.
Kępowa paproć nie rozłazi się rozłogami, więc nie zagłusza wolno rosnącej jarzmianki, a razem tworzą typowy zestaw obrzeża zadrzewienia.
Klasyczne podsadzenie róż w ogrodach angielskich — jarzmianka zakrywa ogołacającą się dolną część krzewu i kwitnie w tym samym rytmie; działa tylko tam, gdzie gleba pod różami pozostaje wilgotna.
Złe sąsiedztwo
Lawenda wymaga gleby suchej, przepuszczalnej i pełnego słońca — dokładnego przeciwieństwa wilgotnego, próchnicznego stanowiska jarzmianki.
Paproć strusia rozrasta się podziemnymi rozłogami i szybko wchodzi w kępy sąsiadów; wolno rosnąca jarzmianka zostaje zagłuszona mimo zgodnych wymagań glebowych.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.
ŚlimakiŚlimaki nagie i skorupkowe żerujące nocą i po deszczu. Objawy: nieregularne dziury w liściach i całkowicie ogryzione młode siewki, srebrzyste ślady śluzu na liściach i ziemi. Największe szkody w wilgotnych, ocienionych miejscach — szczególnie na sałacie, truskawkach i funkiach. Najgroźniejsze w ogrodach są ślimaki nagie (pozbawione zewnętrznej muszli): ślimak luzytański (Arion vulgaris, dawniej opisywany jako A. lusitanicus) oraz pomrowik plamisty (Deroceras reticulatum). Pomrów wielki (Limax maximus) bywa do nich morfologicznie podobny, ale żeruje głównie na rozkładającej się materii organicznej i grzybach, bywa nawet drapieżcą innych ślimaków, więc jako szkodnik żywych roślin ma niewielkie znaczenie. Formy skorupkowe — wstężyki (Cepaea) czy chroniony winniczek (Helix pomatia) — wyrządzają zwykle mniejsze szkody. Ciało jest miękkie, wydłużone i stale pokryte śluzem; na głowie widoczne są dwie pary wysuwanych czułków — dłuższa górna niesie oczy, krótsza dolna pełni funkcję dotykowo-węchową. Ślimaki są obojnakami: składają kuliste, przezroczyste lub perłowe jaja w skupiskach, ukryte w wilgotnej glebie, pod kamieniami i w ściółce. Jeden osobnik ślimaka luzytańskiego potrafi złożyć kilkaset jaj; zimują zarówno jaja, jak i młode ślimaki, a żerowanie trwa od wiosny do późnej jesieni, nasilając się w ciepłe, wilgotne noce. Uszkodzenia mają gładkie brzegi i powstają często w środku blaszki liściowej, nie tylko od krawędzi; siewki i rozsada bywają zjadane do gołej ziemi, a na truskawkach oraz dojrzewających warzywach ślimaki wygryzają zagłębienia w owocach. Diagnostycznie rozstrzygający jest zaschnięty, srebrzyście połyskujący ślad śluzu — nie pozostawia go żaden owad.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | Nie należy do roślin trujących i nie ma doniesień o zatruciach. Jak przy wielu selerowatych osoby wrażliwe mogą zareagować podrażnieniem skóry po dłuższym kontakcie z sokiem. |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Gatunek opisał Karol Linneusz w dziele „Species Plantarum” z 1753 roku. Naturalny zasięg obejmuje góry i pogórza środkowej oraz południowej Europy — od Pirenejów i Alp przez Karpaty po Bałkany — i sięga na wschód po Kaukaz; roślina rośnie tam na wilgotnych łąkach górskich, w ziołoroślach oraz na skrajach i w prześwietleniach buczyn. W Polsce jest gatunkiem rodzimym: występuje w Karpatach i Sudetach oraz na rozproszonych stanowiskach wyżynnych i niżowych. Nazwę rodzajową wywodzi się zwykle od łacińskiego astrum, czyli gwiazda — to odniesienie do gwiaździstej kryzy podsadek; druga hipoteza łączy ją ze średniowieczną nazwą zielarską magistrantia, od której pochodzi też angielskie masterwort. Niemieckie Große Sterndolde znaczy dosłownie „duży baldach gwiaździsty”. W dawnym zielarstwie korzeń stosowano jako środek przeczyszczający i moczopędny; współczesna fitoterapia go nie używa. Ogrodową karierę jarzmianka zawdzięcza dwóm falom mody. W połowie XX wieku rozsławiła ją Margery Fish, angielska ogrodniczka z East Lambrook Manor — do dziś odmiana ‘Shaggy’ bywa sprzedawana pod nazwą ‘Margery Fish’. Druga fala przyszła w latach 90. XX wieku wraz z nurtem New Perennial i naturalistycznymi rabatami Pieta Oudolfa, który wyselekcjonował długo kwitnącą odmianę ‘Roma’, praktycznie nie zawiązującą nasion. Od tego czasu hodowla, głównie holenderska, dała odmiany o ciemnoczerwonych podsadkach i pstrych liściach, w tym serię ‘Star of…’.
Zastosowanie
Jarzmianka jest jedną z podstawowych bylin ogrodów naturalistycznych i wiejskich, rabat w półcieniu oraz obrzeży zadrzewień. Sadzi się ją w grupach po 5–7 sztuk w rozstawie 35–45 cm; przy wysokości 40–90 cm trafia w środkowy plan rabaty, ale dzięki ażurowej budowie kwiatostanów sprawdza się też tuż przy ścieżce, gdzie widać szczegół kryzy. Klasycznie towarzyszy różom w ogrodach angielskich, ale tylko tam, gdzie gleba pod krzewami pozostaje wilgotna. Dobrze zestawia się z przywrotnikiem miękkim, funkiami, tawułkami, żurawkami i bodziszkami, z paprociami kępowymi, a wśród traw z trzęślicą modrą i śmiałkiem darniowym. Nie nadaje się na stanowiska suche, gorące i wystawione na wiatr ani do pojemników — podłoże w donicy wysycha szybciej, niż ta bylina toleruje. Warto też trzymać ją z dala od roślin rozrastających się rozłogami, takich jak paproć strusia czy podagrycznik, które w kilka sezonów zagłuszają wolno rosnącą kępę. Jarzmianka obficie sieje się sama, a siewki odmian barwnych wracają do zielonkawobiałego typu, rosną silniej i po kilku latach wypierają odmianę szlachetną — zapobiega temu ścinanie przekwitłych pędów przed zawiązaniem nasion oraz wypielanie młodych siewek; odmiana ‘Roma’, która praktycznie nie zawiązuje nasion, tego problemu nie ma. Na kwiat cięty pędy ścina się, gdy większość kwiatów w baldaszku jest rozwinięta; w wazonie utrzymują się długo. Do suszenia ścina się je w pełni kwitnienia i wiesza kwiatostanami w dół w przewiewnym cieniu — podsadki zachowują kształt i sporą część barwy. Zaschnięte baldaszki pozostawione na zimę dają rabacie strukturę aż do przedwiośnia.
Ciekawostki
- To, co wygląda na jeden kwiat, jest w rzeczywistości całym kwiatostanem: kilkudziesięcioma drobnymi kwiatami otoczonymi kryzą podsadek. Podsadki nie przekwitają razem z kwiatami, dlatego kwiatostan pozostaje ozdobny jeszcze długo po zapyleniu.
- Baldaszek jarzmianki ma kwiaty dwóch typów: te na obwodzie są wyłącznie męskie, wewnętrzne są obupłciowe.
- W rodzinie selerowatych jarzmianka jest podwójnym wyjątkiem — ma baldaszek pojedynczy zamiast typowego baldacha złożonego i liście dłoniasto klapowane zamiast pierzastych czy drobno podzielonych.
- Płaskie, łatwo dostępne kwiaty odwiedzają nie tylko pszczoły, ale też bzygi i drobne błonkówki pasożytnicze — owady, których larwy zjadają mszyce, więc kępa jarzmianki działa jak stołówka dla naturalnych wrogów szkodników.
Najczęstsze pytania
Dlaczego liście jarzmianki brązowieją i zasychają na brzegach?
Najczęściej to objaw przesuszenia, a nie choroby. Jarzmianka ma niską tolerancję suszy i reaguje najpierw brzegami blaszek — zwłaszcza posadzona w pełnym słońcu na lekkiej, przepuszczalnej glebie. Pomaga ściółkowanie kompostem lub rozdrobnioną korą, podlewanie w czasie suszy, a docelowo przesadzenie w półcień. Zaschnięte liście można wyciąć przy nasadzie; kępa odbija nowymi.
Czy jarzmianka będzie kwitła w cieniu?
Optymalny jest półcień. W pełnym słońcu kwitnie obficie, ale tylko przy stale wilgotnej glebie; w suchym cieniu pod drzewami kwitnie skąpo, pędy wyciągają się i wylegają. Praktyczny kompromis to stanowisko z porannym słońcem i zacienieniem w godzinach największego upału.
Jak zmusić jarzmiankę do powtórnego kwitnienia?
Gdy przekwitnie pierwszy rzut kwiatów, ściąć przekwitłe pędy kwiatowe przy samej nasadzie kępy — nie w połowie łodygi, bo nowe pędy wyrastają z podstawy rośliny. Przy wilgotnej glebie i lekkim zasileniu kompostem roślina wybija drugi rzut kwiatów jeszcze w tym samym sezonie, późnym latem.
Moja czerwona jarzmianka z roku na rok blednie — czy odmiana się wyrodziła?
Roślina nie zmienia barwy. To samosiewy: nasiona odmian barwnych dają siewki o zielonkawobiałych podsadkach, które rosną silniej i po kilku sezonach wypierają odmianę szlachetną z kępy. Zapobiega temu ścinanie przekwitłych pędów przed zawiązaniem nasion i wypielanie młodych siewek wokół rośliny. Odmiana ‘Roma’ praktycznie nie zawiązuje nasion, więc nie sieje się samoczynnie.
Kiedy i jak dzielić jarzmiankę?
Wiosną, po ruszeniu wegetacji, i tylko wtedy, gdy naprawdę trzeba — kępa jest długowieczna, źle znosi przesadzanie i po podziale potrafi przez sezon nie kwitnąć. Wykopaną kępę dzieli się na fragmenty z kilkoma pąkami i porcją korzeni, sadzi od razu na wilgotne stanowisko i regularnie podlewa. Odmiany rozmnaża się wyłącznie przez podział — z nasion nie powtarzają cech rośliny matecznej.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Astrantia major L.Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Astrantia majorInstytucja / ogród botaniczny
- Missouri Botanical Garden — Plant Finder: Astrantia majorInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
