W skrócie
- Jadalny jest biały, słodkawy korzeń, przypominający w uprawie marchew.
- Smak korzenia słodnie po przymrozkach — część skrobi przechodzi wtedy w cukry.
- Bardzo mrozoodporny: korzenie można zostawić w gruncie i wykopywać przez zimę.
- Wymaga głębokiej, spulchnionej gleby bez świeżego obornika, by korzeń był prosty.
- Sok z naci jest fototoksyczny — może wywołać oparzenia skóry na słońcu.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Selerowate (Apiaceae)
- Wysokość
- 0.3–1.5 m
- Szerokość
- 0.3–0.5 m
- Pokrój
- Wyprostowany
- Tempo wzrostu
- Umiarkowane
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Próchniczna, Piaszczysta, Gliniasta
- Odczyn
- pH 6–7
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Czerwiec–Lipiec
- Mrozoodporność
- USDA 3a–9b
- Rozmnażanie
- Z nasion
Charakterystyka
W pierwszym roku tworzy rozetę dużych, pierzastych, żywozielonych liści oraz gruby, białokremowy korzeń palowy. W drugim roku wybija wysoki, bruzdowany pęd kwiatowy zakończony żółtymi baldachami. Cała roślina ma korzenny, słodkawy aromat.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Podlewać równomiernie — wahania wilgotności powodują pękanie i rozwidlanie korzeni. Głęboki korzeń dość dobrze radzi sobie z okresową suszą.
Nawożenie
Uprawiać na stanowisku zasilonym rok wcześniej. Świeży obornik powoduje rozwidlanie i deformację korzeni.
Sadzenie
Głęboka, spulchniona, pozbawiona kamieni i świeżego obornika gleba, by korzeń wyrósł prosty i gładki. Nasiona szybko tracą zdolność kiełkowania — używać wyłącznie świeżych.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Zapach cebuli maskuje woń pasternaku i marchwi, utrudniając połyśnicy odnalezienie rośliny żywicielskiej.
Szybka rzodkiewka znaczy powoli kiełkujące rzędy pasternaku i jest zbierana, zanim korzeń potrzebuje miejsca.
Niska sałata jako międzyplon dobrze wykorzystuje przestrzeń między rzędami wolno rosnącego pasternaku.
Złe sąsiedztwo
Marchew należy do tej samej rodziny baldaszkowatych i dzieli z pasternakiem połyśnicę marchwiankę oraz choroby — sąsiedztwo kumuluje szkodnika.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Mucha, której larwy drążą korytarze w korzeniach marchwi (a także pietruszki, selera i pasternaku). Objawy: rdzawe korytarze i tunele w korzeniu, brązowoczerwone przebarwienia liści, gorzki smak i gnicie korzeni w przechowywaniu. Dorosłe wabione są zapachem uszkodzonych liści. Dorosła połyśnica to niewielka, około 4–5 mm długości muchówka o smukłym, błyszczącym czarnym odwłoku, rdzawożółtej głowie, żółtych odnóżach i przezroczystych, lekko opalizujących skrzydłach — stąd nazwa „połyśnica”. Owad lata nisko przy ziemi i słabo, chętnie kryjąc się w cieniu roślin. Larwa jest beznoga, kremowożółta, błyszcząca, dorasta do 8–10 mm; to ona wyrządza szkody, drążąc płytkie, kręte korytarze tuż pod skórką korzenia, które z czasem rdzawieją i pękają. W ciągu sezonu rozwijają się zwykle dwa pokolenia (lokalnie trzecie): pierwsze naloty przypadają na przełom kwietnia i maja, a najgroźniejsze, liczniejsze drugie pokolenie żeruje od sierpnia do września, uszkadzając korzenie tuż przed zbiorem. Szkodnik zimuje jako larwa w pozostawionych w glebie korzeniach lub jako bobówka w ziemi. Pierwszym sygnałem bywają brązowoczerwone, jakby przywiędłe przebarwienia liści; po wyjęciu korzenia widać rdzawe bruzdy i tunele wypełnione ciemnymi odchodami. Uszkodzone korzenie gorzknieją, łatwo gniją w przechowalni i stają się bramą dla wtórnych infekcji grzybowych i bakteryjnych.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Lekka | Korzeń jest jadalny i bezpieczny. Sok z liści i łodyg zawiera furanokumaryny i pod wpływem słońca może wywołać na skórze oparzenia fotouczuleniowe (fotodermatozę) — nać zbierać w rękawicach, najlepiej nie w pełnym słońcu. |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Pasternak był podstawowym warzywem korzeniowym i źródłem słodyczy w kuchni europejskiej przez całe średniowiecze, aż do rozpowszechnienia ziemniaka i buraka cukrowego. Rzymianie cenili go zarówno jako pokarm, jak i roślinę leczniczą.
Zastosowanie
Korzeń jada się gotowany, pieczony, smażony, w zupach i purée; dobrze komponuje się z marchwią i ziemniakiem. W ogrodzie uprawiany jak inne warzywa korzeniowe, na głębokiej i przepuszczalnej glebie.
Ciekawostki
- Skrobia w korzeniu przechodzi w cukry pod wpływem chłodu, dlatego pasternak wykopany po przymrozkach jest wyraźnie słodszy.
- Dziko rosnący pasternak bywa mylony z trującymi baldaszkowatymi — przy zbiorze ze stanu naturalnego trzeba mieć pewność oznaczenia.
Najczęstsze pytania
Kiedy zbierać pasternak?
Korzenie wykopuje się jesienią, ale najlepszy smak mają po pierwszych przymrozkach, które zamieniają część skrobi w cukry. Pasternak jest bardzo mrozoodporny, więc korzenie można pozostawić w gruncie i wykopywać w miarę potrzeb przez całą zimę, okrywając grządkę ściółką.
Dlaczego korzenie pasternaku się rozwidlają?
Rozwidlone i powyginane korzenie to skutek zbyt zbitej lub kamienistej gleby oraz świeżego obornika w podłożu. Pasternak potrzebuje głębokiej, spulchnionej, wolnej od kamieni ziemi, zasilonej kompostem rok wcześniej, a nie tuż przed siewem.
Czy pasternak jest bezpieczny?
Korzeń jest w pełni jadalny i bezpieczny. Uwaga dotyczy naci: sok z liści i łodyg zawiera furanokumaryny, które w kontakcie ze skórą i światłem słonecznym mogą wywołać oparzenia fotouczuleniowe. Nać najlepiej zbierać w rękawicach i unikać pracy z rośliną w pełnym słońcu.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Pastinaca sativaBaza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Parsnip (Pastinaca sativa)Instytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.