W skrócie
- Kwitnie bardzo wcześnie (luty–marzec), przed rozwojem liści — cenny pyłek dla pszczół.
- Czerwone owoce są jadalne, kwaśne, bogate w witaminę C.
- Rośnie wolno, ale długowieczny; znosi suszę i gleby wapienne.
- Dobrze nadaje się na żywopłot naturalistyczny i do parków.
- Stanowisko słoneczne lub półcieniste, gleba przepuszczalna.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Dereniowate (Cornaceae)
- Wysokość
- 3–6 m
- Szerokość
- 2.5–5 m
- Pokrój
- Rozłożysty
- Tempo wzrostu
- Wolne
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Gliniasta, Próchniczna, Wapienna, Piaszczysta
- Odczyn
- pH 6–8
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Luty–Marzec
- Mrozoodporność
- USDA 4a–8b
- Rozmnażanie
- Z nasion, Przez odkłady, Z sadzonek
Charakterystyka
Zwykle wielopniowy, gęsty krzew o zaokrąglonym pokroju. Drobne, żółte kwiaty zebrane w baldaszki rozwijają się na nagich pędach jeszcze przed liśćmi. Owoce to podłużne, czerwone pestkowce o kwaśnym, ściągającym smaku, dojrzewające pod koniec lata. Drewno jest wyjątkowo twarde i ciężkie.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Po zadomowieniu bardzo odporny na suszę; podlewania wymagają głównie młode, świeżo posadzone krzewy.
Nawożenie
Gatunek mało wymagający — na przeciętnej glebie nawożenie zwykle zbędne.
Sadzenie
Znosi gleby suche i wapienne; na żywopłot sadzić gęściej, co 100–150 cm. Dobrze rośnie w słońcu i półcieniu.
Przycinanie
Znosi cięcie i formowanie, także na żywopłot; rośnie wolno, więc silne cięcie potrzebne rzadko.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Oba kwitną bardzo wcześnie i dają pierwszy wiosenny pokarm pszczołom; krokusy pięknie wypełniają miejsce pod krzewem.
Oba to wcześnie kwitnące, tolerancyjne krzewy — dobrze łączą się w naturalistycznym żywopłocie owocowym dla ptaków.
Złe sąsiedztwo
Dereń preferuje gleby obojętne i wapienne, a borówka wymaga silnie kwaśnych — sprzecznych wymagań glebowych nie da się pogodzić w jednym miejscu.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | — |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Znany i zbierany od starożytności — Grecy i Rzymianie cenili twarde drewno derenia na narzędzia i włócznie, a owoce przetwarzano na przetwory. W Europie Środkowej i na Bałkanach do dziś popularny w przydomowych sadach.
Zastosowanie
Owoce przetwarza się na konfitury, soki, nalewki i suszy. Sadzony jako krzew ozdobny o bardzo wczesnym kwitnieniu, na żywopłoty naturalistyczne oraz do nasadzeń przyciągających ptaki i owady pożyteczne.
Ciekawostki
- Drewno derenia jest tak gęste, że tonie w wodzie — należy do najtwardszych w europejskiej florze.
- Z owoców robi się nalewkę zwaną „dereniówką”, a także konfitury i soki.
Najczęstsze pytania
Kiedy dereń jadalny kwitnie i owocuje?
Kwitnie bardzo wcześnie, zwykle w lutym i marcu, przed rozwojem liści. Czerwone, jadalne owoce dojrzewają pod koniec lata, w sierpniu i wrześniu.
Czy owoce derenia są jadalne?
Tak. Dojrzałe, czerwone owoce są jadalne — kwaśne i ściągające, bogate w witaminę C. Najczęściej przetwarza się je na konfitury, soki i nalewki.
Czy dereń jadalny szybko rośnie?
Nie, rośnie wolno, zwłaszcza w młodości. W zamian jest długowieczny, mało wymagający i odporny na suszę oraz mróz.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Cornus masInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.