W skrócie
- Kwitnie późno, w czerwcu, już po rozwoju liści — później niż większość dereni.
- Białe „kwiaty” to w rzeczywistości cztery zaostrzone przysadki; kwiaty właściwe są drobne i zielonkawe.
- Różowoczerwone, maliniaste owoce zbiorowe są jadalne i dojrzewają we wrześniu i październiku.
- Odporny na antraknozę derenia, która poraża amerykański dereń kwiecisty (Cornus florida).
- Wymaga próchnicznej, przepuszczalnej, lekko kwaśnej gleby oraz stanowiska słonecznego lub w półcieniu.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Dereniowate (Cornaceae)
- Wysokość
- 4–7 m
- Szerokość
- 3–6 m
- Pokrój
- Rozłożysty
- Tempo wzrostu
- Wolne
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta, Piaszczysta
- Odczyn
- pH 5.5–7
- Wilgotność
- Umiarkowana, Wilgotna
- Kwitnienie
- Czerwiec–Lipiec
- Mrozoodporność
- USDA 5a–8b
- Rozmnażanie
- Z nasion, Z sadzonek, Przez odkłady
Charakterystyka
Dereń kousa tworzy niewielkie drzewo lub duży, wielopniowy krzew. Młode egzemplarze mają pokrój wazowaty i wzniesiony, z wiekiem korona rozrasta się w szeroką, kopulastą i wyraźnie warstwową, z poziomo ułożonymi piętrami gałęzi. Liście są naprzeciwległe, jajowate do eliptycznych, całobrzegie, o falistej blaszce i łukowatym unerwieniu typowym dla dereni; latem ciemnozielone, jesienią przebarwiają się na szkarłat, purpurę i pomarańcz. To, co wygląda na duży, czteropłatkowy biały kwiat, jest w istocie zestawem czterech zaostrzonych przysadek o długości około 3–5 cm; właściwe kwiaty to drobne, zielonkawożółte kwiatki skupione w kulistej główce w centrum przysadek. Kwitnienie przypada na czerwiec (na chłodniejszych stanowiskach ciągnie się do początku lipca), a więc później niż u większości dereni i już po rozwoju liści; efektowne przysadki utrzymują się przez kilka tygodni, stopniowo przechodząc z zieleni w czystą biel, a u niektórych odmian w róż. Owocem jest kulisty, maliniasty owoc zbiorowy o średnicy 1,5–2,5 cm, różowoczerwony, zwisający na długiej szypułce i dojrzewający we wrześniu i październiku. Kora starszych pni łuszczy się płatami, odsłaniając mozaikę odcieni brązu, szarości, kremu i różu — jest to dodatkowy walor ozdobny, widoczny zwłaszcza zimą.
Popularne odmiany
- ‘Satomi’
- Najpopularniejsza różowo kwitnąca odmiana — przysadki intensywnie różowe, ciemniejsze na chłodniejszych stanowiskach. Jesienią liście przebarwiają się na czerwień; pokrój szeroki, dorasta do około 4–6 m.
- ‘Milky Way’
- Odmiana z grupy var. chinensis, obficie kwitnąca — pędy gęsto okryte kremowobiałymi przysadkami. Zawiązuje liczne owoce; pokrój wzniesiony, z czasem zaokrąglony.
- ‘China Girl’
- Również z var. chinensis, ceniona za wczesne i obfite kwitnienie już na młodych egzemplarzach. Białe przysadki, dobre owocowanie i szeroko stożkowaty pokrój.
- ‘Wolf Eyes’
- Odmiana o liściach pstrych — zielonych z szeroką, kremowobiałą obwódką, jesienią różowoczerwonych. Zwarta i wolno rosnąca, do około 3 m; dobra do mniejszych ogrodów i w półcień.
- ‘Gold Star’
- Liście z wyraźną, złocistożółtą plamą pośrodku blaszki, kontrastującą z zielonym brzegiem. Białe przysadki; pokrój szeroki, warstwowy — odmiana barwna także poza okresem kwitnienia.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Ma płytki system korzeniowy i źle znosi przesuszenie; w upalne, suche okresy wymaga podlewania, zwłaszcza w pierwszych latach po posadzeniu.
Nawożenie
Umiarkowanie; na próchnicznej glebie wystarcza kompost i ściółka z kory, które utrzymują lekko kwaśny odczyn.
Sadzenie
Gleba próchniczna, przepuszczalna, dostatecznie wilgotna i lekko kwaśna do obojętnej; stanowisko słoneczne lub lekko ocienione, osłonięte od suchych wiatrów. Unikać gleb silnie wapiennych i przesuszonych.
Przycinanie
Cięcie minimalne — gatunek sam buduje ładny, warstwowy pokrój; usuwać jedynie pędy martwe, chore i krzyżujące się.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Obie rośliny lubią próchniczną, lekko kwaśną i przepuszczalną glebę oraz osłonięte, półcieniste stanowisko — klasyczne zestawienie w ogrodzie leśnym i japońskim.
Funkia dobrze rośnie w cieniu rzucanym przez koronę derenia i wypełnia przestrzeń u jego stóp, znosząc te same, wilgotne warunki glebowe.
Złe sąsiedztwo
Dereń kousa źle rośnie na glebach zasadowych i przesuszonych, więc sąsiedztwo roślin o przeciwnych wymaganiach zmusza do kompromisu szkodliwego dla derenia.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
PrzędziorkiMaleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | — |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Dereń kousa pochodzi z Azji Wschodniej — z Japonii, Korei i Chin, gdzie rośnie w widnych lasach górskich. Do ogrodów Europy i Ameryki Północnej trafił w drugiej połowie XIX wieku i szybko zyskał uznanie jako drzewo o wyjątkowo długim okresie dekoracyjności. Kontynentalną, chińską odmianę (Cornus kousa var. chinensis), o większych i obficiej wytwarzanych przysadkach, rozpowszechnił na Zachodzie na początku XX wieku brytyjski kolekcjoner roślin Ernest Henry Wilson. Japońska nazwa gatunku, yamaboshi, znaczy „górski mnich” i nawiązuje do białych przysadek przypominających nakrycie głowy wędrownego mnicha; człon kousa wywodzi się z regionalnej, japońskiej nazwy rośliny. W przeciwieństwie do amerykańskiego derenia kwiecistego (Cornus florida) gatunek okazał się odporny na antraknozę derenia — chorobę grzybową, która od końca XX wieku zdziesiątkowała naturalne populacje C. florida w Stanach Zjednoczonych — dlatego dereń kousa i jego mieszańce coraz częściej zastępują dereń kwiecisty w nasadzeniach ozdobnych.
Zastosowanie
W ogrodzie dereń kousa sadzi się przede wszystkim jako soliter, dobrze widoczny z bliska, gdzie można podziwiać kolejno przysadki, owoce, jesienne barwy liści i łuszczącą się korę. Sprawdza się w małych i średnich ogrodach, przy tarasach, w ogrodach w stylu japońskim oraz w luźnych grupach na skraju wyższych nasadzeń. Najlepsze stanowisko jest słoneczne lub lekko ocienione w godzinach południowych, osłonięte od suchych wiatrów; w pełnym cieniu roślina kwitnie słabiej. Wymaga gleby próchnicznej, przepuszczalnej, dostatecznie wilgotnej i lekko kwaśnej do obojętnej — na glebach silnie wapiennych i przesuszonych rośnie źle. Ze względu na płytki system korzeniowy strefę pod koroną warto ściółkować korą i unikać głębokiego przekopywania. Dobrze łączy się z roślinami kwasolubnymi o podobnych wymaganiach: różanecznikami, azaliami, funkiami i paprociami, które wypełniają miejsce u jego stóp. Owoce są jadalne, mają słodki, mączysty miąższ, ale twarda, ziarnista skórka i liczne nasiona sprawiają, że rzadko trafiają do bezpośredniego spożycia. Gatunek nie nadaje się na formowane żywopłoty ani na nasłonecznione, wietrzne przedogródki.
Ciekawostki
- Japońska nazwa yamaboshi („górski mnich”) nawiązuje do białych przysadek przypominających kaptur wędrownego mnicha.
- W przeciwieństwie do amerykańskiego derenia kwiecistego (Cornus florida) dereń kousa jest odporny na niszczącą antraknozę derenia.
- Duże, białe „płatki” to w rzeczywistości przysadki (liście przykwiatowe); prawdziwe kwiaty są drobne i zebrane w kulistą główkę pośrodku.
- Maliniaste owoce są jadalne — mają słodki, lekko mączysty miąższ, ale twardą, ziarnistą skórkę i liczne nasiona; chętnie zjadają je ptaki.
Najczęstsze pytania
Czym dereń kousa różni się od innych dereni?
Kwitnie później — w czerwcu, już po rozwoju liści, podczas gdy dereń jadalny kwitnie na przełomie zimy i wiosny. Ma też wyjątkowo duże, białe przysadki otaczające drobne kwiaty, ozdobne maliniaste owoce oraz łuszczącą się korę. W odróżnieniu od amerykańskiego derenia kwiecistego jest odporny na antraknozę derenia.
Czy owoce derenia kousa są jadalne?
Tak. Różowoczerwone, maliniaste owoce zbiorowe są jadalne i mają słodki, lekko mączysty miąższ. Rzadko jednak trafiają na stół, bo skórka jest twarda i ziarnista, a w miąższu jest wiele nasion. Najczęściej zjadają je ptaki.
Kiedy dereń kousa kwitnie?
W czerwcu, na chłodniejszych stanowiskach kwitnienie ciągnie się do początku lipca. To znacznie później niż u większości dereni, a efektowne białe przysadki utrzymują się na roślinie przez kilka tygodni.
Jakiej gleby i stanowiska wymaga dereń kousa?
Gleby próchnicznej, przepuszczalnej, dostatecznie wilgotnej i lekko kwaśnej do obojętnej. Źle znosi gleby silnie wapienne oraz przesuszenie. Najlepiej rośnie w słońcu lub w lekkim półcieniu, osłonięty od suchych wiatrów; w głębokim cieniu kwitnie słabo.
Dlaczego mój dereń kousa nie kwitnie?
Najczęściej to kwestia wieku — młode egzemplarze zaczynają obficie kwitnąć dopiero po kilku latach od posadzenia. Kwitnienie osłabia też zbyt głęboki cień oraz nadmiar azotu w nawożeniu. Ponieważ roślina kwitnie późno, wiosenne przymrozki rzadko są tu problemem.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Cornus kousaInstytucja / ogród botaniczny
- Missouri Botanical Garden — Cornus kousaInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
