W skrócie
- Intensywnie pachnące kwiaty w maju–czerwcu.
- Wymaga pełnego słońca i raczej zasadowej gleby.
- Odporny na mróz i suszę, długowieczny.
- Ciąć zaraz po kwitnieniu — pąki tworzą się na starych pędach.
- Silnie miododajny, przyciąga pszczoły i motyle.
- Sadzić w rozstawie 2–3,5 m — dorosły krzew osiąga 2–6 m wysokości i 1,5–4 m szerokości.
- Odrosty spod okazów szczepionych pochodzą z podkładki i kwitną inaczej niż odmiana — do rozmnażania nadają się wyłącznie odrosty krzewów rosnących na własnym korzeniu.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Oliwkowate (Oleaceae)
- Wysokość
- 2–6 m
- Szerokość
- 1.5–4 m
- Pokrój
- Wyprostowany
- Tempo wzrostu
- Umiarkowane
- Stanowisko
- Słońce
- Gleba
- Gliniasta, Próchniczna, Wapienna
- Odczyn
- pH 6.5–7.5
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Maj–Czerwiec
- Mrozoodporność
- USDA 3a–7b
- Rozmnażanie
- Przez odkłady, Z sadzonek
Charakterystyka
Duży krzew lub małe drzewo o sercowatych liściach i okazałych, stożkowatych wiechach drobnych, rurkowatych, silnie pachnących kwiatów w odcieniach fioletu, bieli i różu. Rośnie wielopniowo i wyprostowanie, osiągając 2–6 m wysokości i 1,5–4 m szerokości; z wiekiem ogołaca się od dołu i przybiera formę zbliżoną do niewielkiego drzewa. Liście są naprzeciwległe, całobrzegie, o długości od kilku do kilkunastu centymetrów, zielone; rozwijają się wcześnie, na kilka tygodni przed kwitnieniem — lilak należy do krzewów najwcześniej rozwijających liście wiosną. Kora starszych pni jest szarobrunatna i złuszcza się podłużnymi pasmami. Kwiatostan to gęsta, stożkowata wiecha o długości od kilkunastu do ponad dwudziestu centymetrów, złożona z drobnych kwiatów o rurkowatej, czterodzielnej koronie; odmiany dzielą się na pojedyncze i pełne. Po przekwitnieniu zawiązują się suche, brunatne torebki nasienne, które utrzymują się na krzewie aż do zimy i nie mają wartości ozdobnej. Od bzu czarnego (Sambucus nigra) odróżniają go liście: u lilaka proste i sercowate, u bzu czarnego pierzasto złożone. Rośnie w umiarkowanym tempie i dożywa nawet stu lat. Do obfitego kwitnienia potrzebuje co najmniej około sześciu godzin bezpośredniego słońca dziennie; przy mniejszym nasłonecznieniu rośnie zdrowo, ale zawiązuje niewiele pąków kwiatowych. Najlepiej udaje się na glebie przepuszczalnej, próchnicznej, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5), źle znosi natomiast zastoiska wody. Jest wybitnie mrozoodporny (strefy 3a–7b), a starsze okazy dobrze radzą sobie z suszą; w regionach o łagodnych, ciepłych zimach kwitnie słabiej, bo do zawiązania pąków potrzebuje wyraźnego okresu chłodu.
Popularne odmiany
- ‘Madame Lemoine’
- Klasyczna francuska odmiana ze szkółki Lemoine'a (1890) o czysto białych, pełnych kwiatach w gęstych wiechach. Dorasta do około 4 m. Najczęściej sadzona biała odmiana lilaka, ceniona też na kwiat cięty.
- ‘Andenken an Ludwig Späth’
- Niemiecka odmiana ze szkółki Späthów (1883) o pojedynczych, ciemnopurpurowych kwiatach zebranych w wąskie, wydłużone wiechy. Jedna z najciemniejszych i najdłużej uprawianych odmian; dorasta do około 4 m.
- ‘Charles Joly’
- Odmiana Lemoine'a (1896) o pełnych, ciemnopurpurowych kwiatach ze srebrzystym spodem płatków. Zakwita później niż większość odmian, przez co przedłuża sezon kwitnienia; silnie pachnie.
- ‘Katherine Havemeyer’
- Odmiana Lemoine'a (1922) o dużych, pełnych kwiatach w tonacji lawendowo-liliowej, blednących z czasem do różu, zebranych w bardzo gęste wiechy. Ceniona za intensywny zapach i obfite kwitnienie.
- ‘Krasavitsa Moskvy’
- Rosyjska odmiana Leonida Kolesnikowa (wprowadzona ok. 1947 r.), w obrocie także jako Beauty of Moscow. Różowoliliowe pąki otwierają się w pełne, perłowobiałe kwiaty. Uznawana za jedną z najefektowniejszych odmian lilaka.
- ‘Sensation’
- Holenderska odmiana z 1938 r. o pojedynczych, purpurowych kwiatach z wyraźną białą obwódką płatków — rzadki wśród lilaków wzór dwubarwny. Bywa niestabilna: pojedyncze pędy potrafią kwitnąć jednolicie purpurowo.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Dojrzałe krzewy są odporne na suszę; regularne podlewanie potrzebne głównie w pierwszych latach i podczas pąkowania.
Nawożenie
Lilak lubi glebę zasadową — okresowe wapnowanie sprzyja kwitnieniu.
Sadzenie
Żyzna, przepuszczalna, raczej zasadowa gleba w pełnym słońcu; stanowisko cieniste ogranicza kwitnienie.
Kalendarz cięcia
Grupa cięcia: Krzewy kwitnące wiosną
Co i jak ciąć
Zaraz po przekwitnieniu co roku wytnij 1/4–1/3 najstarszych pędów u samej nasady, a przekwitłe pędy skróć do młodego rozgałęzienia. Dzięki temu utrzymujesz stały dopływ młodych pędów od dołu.
Zaraz po kwitnieniu.
Czego nie robić
Nie tnij zimą ani wczesną wiosną przed kwitnieniem — usuniesz gotowe zawiązki i nie będzie kwiatów. Właściwe okno to tylko chwila tuż po przekwitnieniu. Nie strzyż też na płasko jak żywopłotu — zniszczysz naturalny pokrój i pędy kwiatowe.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Wypełniają zacienioną przestrzeń u podstawy wysokiego, ogołacającego się z dołu lilaka.
Złe sąsiedztwo
Lilak wymaga gleby zasadowej, różanecznik kwaśnej — sprzeczne wymagania glebowe uniemożliwiają wspólną uprawę.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | — |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Lilak trafił do zachodnioeuropejskich ogrodów z Imperium Osmańskiego w XVI wieku i szybko stał się jednym z najbardziej lubianych krzewów ozdobnych. Jego zapach zainspirował wiele odmian i dzieł kultury. Naturalnie rośnie na skalistych, często wapiennych zboczach gór Półwyspu Bałkańskiego — stąd jego zamiłowanie do gleb zasadowych i dobra tolerancja suszy. Do Europy Zachodniej dotarł przez Wiedeń: sprowadził go z Konstantynopola cesarski poseł Ogier Ghiselin de Busbecq w latach 60. XVI wieku, a opisał flamandzki botanik Carolus Clusius. W XVII wieku razem z osadnikami trafił do Ameryki Północnej, gdzie do dziś jest jednym z symboli wiejskiej architektury Nowej Anglii. Przełomem w hodowli była działalność francuskiej szkółki Victora Lemoine'a w Nancy, która od lat 70. XIX wieku do połowy XX wieku wprowadziła przeszło dwieście odmian — do dziś nazywanych lilakami francuskimi i stanowiących trzon handlowej oferty. Prace nad nowymi odmianami kontynuowały m.in. niemiecka szkółka Späthów i rosyjski hodowca Leonid Kolesnikow. W Polsce lilak od pokoleń rósł przy wiejskich domach, kapliczkach i cmentarzach, a jego potoczna nazwa „bez” utrwaliła się w pieśniach i literaturze.
Zastosowanie
Do ogrodów jako soliter, w grupach, na kwitnące żywopłoty nieformowane oraz na kwiat cięty. Klasyczny element ogrodów wiejskich. Stanowisko powinno być słoneczne i przewiewne; krzewy sadzi się we wrześniu–październiku lub wczesną wiosną, w rozstawie 2–3,5 m, z dala od kostki i krawędzi utwardzonych nawierzchni — odrosty korzeniowe potrafią przebijać się w szczelinach, a tuż przy ścianie trudno je wycinać. Dobrze znosi warunki miejskie, dlatego sprawdza się w nasadzeniach przydomowych i w zieleni miejskiej. Na żywopłot nieformowany sadzi się go w rzędzie i ogranicza cięcie do usuwania przekwitłych wiech — strzyżenie na kształt pozbawia kwiatów. Z wiekiem krzew ogołaca się od dołu; podstawę można obsadzić bylinami okrywowymi znoszącymi półcień albo prowadzić lilaka jako drzewko na pniu. Dobrze łączy się z roślinami o zbliżonych wymaganiach glebowych — piwoniami, irysami bródkowymi i wiosennymi roślinami cebulowymi; sadzi się je od strony południowej, poza zasięgiem cienia rozrośniętego krzewu, bo wszystkie wymagają pełnego słońca. Nie należy natomiast sadzić lilaka obok różaneczników i innych roślin kwasolubnych. Kwiaty licznie odwiedzają motyle i trzmiele — długa rurka korony sprawia, że nektar jest najłatwiej dostępny dla owadów o długim aparacie gębowym; krzew sprawdza się w nasadzeniach dla zapylaczy. Na kwiat cięty wiechy ścina się rano, gdy rozwinięta jest część kwiatów w kwiatostanie; usunięcie liści i nacięcie zdrewniałych końców pędów wyraźnie przedłuża trwałość bukietu.
Ciekawostki
- Potoczna polska nazwa „bez” bywa myląca — lilak (Syringa) to inny rodzaj niż bez czarny (Sambucus).
- Kwiaty lilaka są jadalne i bywają używane do dekoracji oraz aromatyzowania wypieków i syropów.
- Nazwa rodzajowa Syringa pochodzi od greckiego syrinx — piszczałka, i nawiązuje do pustych w środku, łatwych do wydrążenia pędów. Tę samą nazwę nosił dawniej jaśminowiec (Philadelphus) i to jemu przypisuje się większość dawnych opowieści o wyrabianiu z takich pędów fajek i prostych instrumentów dętych.
- Lilak jest oficjalnym kwiatem amerykańskiego stanu New Hampshire; krzewy posadzone około 1750 roku przy rezydencji Wentworth-Coolidge w Portsmouth żyją do dziś — ponad dwa i pół wieku, co dobrze pokazuje długowieczność gatunku.
Najczęstsze pytania
Dlaczego lilak nie kwitnie?
Najczęstsze przyczyny to cięcie w złym terminie (zimą/wiosną, gdy usuwa się pąki kwiatowe), zbyt duże zacienienie, nadmiar azotu lub zbyt kwaśna gleba. Lilak potrzebuje słońca i gleby zasadowej.
Kiedy przycinać lilaka?
Zaraz po przekwitnieniu (czerwiec), usuwając przekwitłe wiechy. Pąki na następny rok tworzą się latem na tegorocznych pędach, dlatego późniejsze cięcie ogranicza kwitnienie.
Co zrobić z odrostami korzeniowymi lilaka?
Lilak wypuszcza liczne odrosty korzeniowe. Można je usuwać, by ograniczyć rozrastanie, lub odkopać z korzeniem i wykorzystać do rozmnożenia krzewu.
Kiedy i jak przesadzić lilaka?
Najlepszy termin to wrzesień–październik albo wczesna wiosna, przed rozwojem liści. Młode krzewy przenoszą się łatwo; starsze wymagają wykopania możliwie dużej bryły korzeniowej i skrócenia pędów mniej więcej o jedną trzecią, co ogranicza parowanie — kosztem kwitnienia w najbliższym sezonie. To jedyny przypadek, w którym tnie się lilaka wiosną; poza przesadzaniem obowiązuje reguła cięcia zaraz po kwitnieniu. Nowe miejsce powinno być w pełnym słońcu, na glebie przepuszczalnej, o odczynie obojętnym do zasadowego. Przez pierwszy sezon po przesadzeniu krzew podlewa się regularnie, mimo że dojrzałe okazy są odporne na suszę.
Skąd biały nalot na liściach lilaka i czy jest groźny?
To mączniak prawdziwy, który pojawia się zwykle w drugiej połowie lata, przy dużej wilgotności powietrza i słabym przewiewie. Dla dorosłego krzewu jest to problem głównie estetyczny — pąki kwiatowe na kolejny rok są w tym czasie już uformowane. Pomaga przerzedzenie krzewu po kwitnieniu, zachowanie rozstawy 2–3,5 m, usuwanie opadłych liści oraz unikanie nadmiaru azotu, który pobudza podatne na porażenie młode przyrosty.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Syringa vulgarisInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
