Marchew zwyczajna

Na liściach pojawiają się brązowe do ciemnobrązowych plamy z charakterystycznymi koncentrycznymi, strefowanymi pierścieniami przypominającymi „tarczę strzelniczą”, często otoczone żółtą obwódką. Plamy powiększają się i zlewają, a liście zasychają i zamierają, poczynając od najstarszych, dolnych. Na owocach, bulwach i korzeniach tworzą się ciemne, suche, zapadnięte plamy gnilne, a porażone tkanki pokrywają się ciemnooliwkowym, aksamitnym nalotem zarodników. Koncentryczne pierścienie w obrębie plamy są najpewniejszą cechą rozpoznawczą — powstają wskutek przemiennego, dobowego wzrostu grzybni i najlepiej widać je pod światło. Obraz zależy od żywiciela i gatunku grzyba: na ziemniaku i pomidorze (Alternaria solani, „sucha zaraza”) drobne ciemne plamki na dolnych liściach powiększają się w owalne, strefowane nekrozy; na warzywach kapustnych (A. brassicae, A. brassicicola) plamy bywają otoczone szeroką chlorotyczną obwódką i przechodzą na łuszczyny nasienne; na marchwi (A. dauci) porażenie zaczyna się od brzegów starszych liści, powodując czernienie i zamieranie naci utrudniające zbiór maszynowy. Starsze plamy często zamierają i wykruszają się w środku, dając blaszce „dziurawy” wygląd, a silne porażenie prowadzi do żółknięcia i przedwczesnej defoliacji, która odsłania owoce na oparzenia słoneczne. Na łodygach i ogonkach liściowych powstają wydłużone, ciemne, zapadnięte smugi, a u siewek grzyb może wywołać zgorzel podstawy pędu.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Mucha, której larwy drążą korytarze w korzeniach marchwi (a także pietruszki, selera i pasternaku). Objawy: rdzawe korytarze i tunele w korzeniu, brązowoczerwone przebarwienia liści, gorzki smak i gnicie korzeni w przechowywaniu. Dorosłe wabione są zapachem uszkodzonych liści. Dorosła połyśnica to niewielka, około 4–5 mm długości muchówka o smukłym, błyszczącym czarnym odwłoku, rdzawożółtej głowie, żółtych odnóżach i przezroczystych, lekko opalizujących skrzydłach — stąd nazwa „połyśnica”. Owad lata nisko przy ziemi i słabo, chętnie kryjąc się w cieniu roślin. Larwa jest beznoga, kremowożółta, błyszcząca, dorasta do 8–10 mm; to ona wyrządza szkody, drążąc płytkie, kręte korytarze tuż pod skórką korzenia, które z czasem rdzawieją i pękają. W ciągu sezonu rozwijają się zwykle dwa pokolenia (lokalnie trzecie): pierwsze naloty przypadają na przełom kwietnia i maja, a najgroźniejsze, liczniejsze drugie pokolenie żeruje od sierpnia do września, uszkadzając korzenie tuż przed zbiorem. Szkodnik zimuje jako larwa w pozostawionych w glebie korzeniach lub jako bobówka w ziemi. Pierwszym sygnałem bywają brązowoczerwone, jakby przywiędłe przebarwienia liści; po wyjęciu korzenia widać rdzawe bruzdy i tunele wypełnione ciemnymi odchodami. Uszkodzone korzenie gorzknieją, łatwo gniją w przechowalni i stają się bramą dla wtórnych infekcji grzybowych i bakteryjnych.

Larwy chrząszczy sprężykowatych: wąskie, twarde i błyszczące, żółtobrązowe (stąd nazwa „druciki”), długości do 2–3 cm, z trzema parami krótkich nóg tuż za głową. Rozwijają się w glebie przez 3–5 lat. Objawy: wąskie tunele wydrążone w bulwach ziemniaka, korzeniach marchwi, cebulach i podstawie łodyg oraz podgryzione korzenie rozsad, które więdną i wypadają placami — szczególnie na polach świeżo przeoranych po darni. Dorosłe chrząszcze (sprężykowate) są wydłużone, ciemne, długości 7–12 mm, znane z charakterystycznej zdolności podskakiwania z trzaskiem po przewróceniu na grzbiet — same nie czynią istotnych szkód roślinom uprawnym; szkodnikiem są wyłącznie larwy. Samice składają jaja płytko w glebie, najchętniej pod zadarnioną, wilgotną murawą, dlatego zagrożenie jest największe w pierwszych 2–3 latach po przeoraniu wieloletniego trawnika, ugoru czy pola zachwaszczonego perzem. Larwy przemieszczają się w profilu glebowym zależnie od temperatury i wilgoci: wiosną i jesienią żerują płytko, w strefie korzeni, a w upały i suszę schodzą głębiej. Uszkodzenia to charakterystyczne wąskie, gładkie kanaliki i tunele drążone w bulwach, korzeniach spichrzowych i cebulach; obniżają wartość handlową plonu i otwierają drogę wtórnym zgniliznom bakteryjnym oraz grzybowym. W rozsadach i młodych siewkach (kukurydza, warzywa, rośliny rabatowe) larwy przegryzają korzenie i podstawę łodygi u szyi korzeniowej, przez co rośliny więdną i giną placami, pozostawiając w rzędach puste placki (przerwy w obsadzie). Szkody nasilają się na glebach ciężkich, wilgotnych, próchnicznych i silnie zachwaszczonych.

Duże, mięsiste larwy chrabąszczy (majowego i kasztanowca), dorastające do 4–6 cm, białokremowe, wygięte w kształt litery C, z brązową głową, trzema parami nóg i ciemniejszym, przeświecającym końcem odwłoka. Rozwijają się w glebie przez 3–4 lata. Objawy: podgryzione korzenie, bulwy i cebule, więdnące i żółknące rośliny, które łatwo wyjąć z ziemi (odgryzione korzenie), oraz placowe zamieranie trawników i rozsad. Pełny cykl trwa 3–4 lata: chrząszcze wylatują podczas majowo-czerwcowej rójki, samice składają jaja w glebie, chętnie pod zwartą darnią i na obrzeżach pól, a wylęgłe larwy przechodzą trzy stadia rozwojowe. Najmłodsze pędraki żerują na drobnych korzonkach i wyrządzają niewielkie szkody, natomiast larwy w drugim i trzecim roku życia, gdy są największe, podgryzają grube korzenie, bulwy i podziemne części roślin, powodując charakterystyczne, placowe wypadanie trawnika i rozsad; uszkodzoną darń można wtedy zwijać jak dywan, bo jest pozbawiona korzeni. Pędraki gromadzą się gniazdowo, dlatego szkody pojawiają się ogniskami, a nie równomiernie na całej powierzchni. Larwy chrabąszczy bywają mylone z pędrakami kruszczycy złotawki (Cetonia aurata) — te są jednak pożyteczne, rozkładają martwą materię organiczną w kompoście i próchnicy, mają wyraźnie mniejszą głowę oraz drobne nóżki i, wyłożone na płaską powierzchnię, poruszają się na grzbiecie; nie należy ich niszczyć.

Grube, tłuste gąsienice motyli sówkowatych, szarobrązowe lub ziemiste, o gładkiej skórze, żerujące nocą. W dzień kryją się płytko w glebie, zwinięte w charakterystyczny kształt litery C. Żywicielami są warzywa, rozsady, byliny i truskawki. Objawy: rolnice podgryzają młode rośliny tuż przy powierzchni gleby, ścinając siewki jak nożem, a ponadto zjadają korzenie, bulwy i dolne liście. Pod nazwą „rolnice” kryje się kilka gatunków sówek — najczęściej rolnica zbożówka (Agrotis segetum), rolnica czopówka (A. exclamationis) i rolnica gwoździówka (A. ipsilon). Dorosłe to niepozorne, nocne motyle o szarobrązowych przednich skrzydłach i rozpiętości ok. 3,5–4,5 cm, aktywne od maja; samice składają jaja pojedynczo lub grupami na glebie, resztkach roślinnych i chwastach. Młode gąsienice żerują początkowo na liściach nisko przy ziemi, dopiero starsze (dorastające do 4–5 cm) schodzą do gleby i przechodzą na podgryzanie roślin u nasady. W ciągu roku rozwija się zwykle jedno do dwóch pokoleń, a gąsienice zimują w glebie. Największe szkody pojawiają się na lekkich, przesuszonych glebach i w suche, ciepłe lata, zwłaszcza na świeżo obsadzonych grządkach oraz na polach założonych tuż po zaoranym ugorze lub trawniku. Charakterystycznym sygnałem jest młoda roślina ścięta i przewrócona tuż nad ziemią, a po rozgarnięciu gleby przy jej podstawie — zwinięta, tłusta gąsienica.

Duży (3–5 cm) brązowy owad o masywnych, łopatowatych przednich odnóżach przystosowanych do kopania, podobnych do łap kreta. Prowadzi podziemny tryb życia i jest aktywny głównie nocą, wydając charakterystyczny, ćwierkający dźwięk. Objawy: ryjąc płytkie korytarze tuż pod powierzchnią gleby, podgryza korzenie, bulwy oraz szyjki korzeniowe rozsad i warzyw, które nagle więdną i padają. Uszkadza również korzenie darni, pozostawiając na trawniku spulchnione, wypiętrzone ścieżki. Turkuć to prostoskrzydły owad z rodziny turkuciowatych (Gryllotalpidae), bliski krewny świerszczy i jeden z największych krajowych owadów prostoskrzydłych. Ciało pokrywa gęste, aksamitne owłosienie; krótkie, skórzaste pokrywy odsłaniają dobrze rozwinięte tylne skrzydła, dzięki którym w ciepłe, bezwietrzne noce — zwłaszcza w porze godowej — owad potrafi latać. Terkoczący śpiew wydają samce, pocierając pokrywami skrzydłowymi, a lejkowate wejście do nory dodatkowo go wzmacnia. Turkuć preferuje gleby wilgotne, próchniczne i lekkie, często w pobliżu wody, kompostowników i pryzm obornika, i jest aktywny od wiosny do jesieni. Cykl rozwojowy jest długi: turkuć przechodzi przeobrażenie niezupełne, więc jego stadia młodociane to nimfy (potocznie zwane też larwami) — owad zimuje głęboko w glebie jako nimfa lub osobnik dorosły, a późną wiosną (maj–czerwiec) samica wygryza kulistą komorę lęgową na głębokości ok. 10–30 cm, składa w niej 200–300 jaj i przez pewien czas ich pilnuje. Nimfy rozwijają się powoli — osiągnięcie dorosłości trwa zwykle rok, a w chłodniejszym klimacie nawet dwa lata. Turkuć jest wszystkożerny: poza korzeniami i bulwami zjada też dżdżownice oraz larwy owadów w glebie, bywa więc częściowo drapieżny — jednak dla ogrodnika najdotkliwsze jest samo ryjące żerowanie, które przecina korzenie i podważa świeżo posadzone rozsady. Charakterystycznym objawem jest nagłe więdnięcie roślin w rzędzie, wzdłuż przebiegu podpowierzchniowego korytarza, oraz kopczyki luźnej ziemi i kręte, wypiętrzone ścieżki na trawniku, przypominające miniaturowe kretowiska.

Mikroskopijne nicienie (0,3–2 mm), niewidoczne gołym okiem, żerujące wewnątrz korzeni. Objawem diagnostycznym są charakterystyczne guzowate narośla (galasy) na korzeniach, powstające w reakcji na wydzieliny larw. Porażone rośliny słabo rosną, więdną w upalne dni mimo wilgotnej gleby, żółkną i wydają niski plon. Najgroźniejsze pod osłonami (pomidor, ogórek) oraz na marchwi, sałacie, truskawce i roślinach doniczkowych. Ruchliwym, zakażającym stadium są larwy inwazyjne (juwenilia J2) obecne w glebie: wnikają w młode wierzchołki korzeni tuż za czubkiem i indukują powstanie komórek odżywczych (olbrzymich). Karmiąca się w tym miejscu samica gruszkowato pęcznieje, pozostaje wewnątrz korzenia i składa setki jaj w galaretowatym worku, często wystającym na powierzchnię galasa. Rozwój przyspiesza ciepło — optimum temperatury gleby wynosi około 25–30°C, dlatego w tunelach i szklarniach oraz w lekkich, przesuszających się glebach piaszczystych nicień daje kilka pokoleń w sezonie i szkodzi najsilniej. Na pomidorze i ogórku galasy to wrzecionowate zgrubienia zrośnięte z korzeniem, nadające mu paciorkowaty, guzowaty pokrój; nie dają się zetrzeć palcami — to odróżnia je od pożytecznych brodawek bakterii brodawkowych na korzeniach roślin bobowatych. Na marchwi, pietruszce i pasternaku żerowanie powoduje rozwidlanie, skracanie i owłosienie korzenia spichrzowego, co obniża jego jakość handlową nawet bez wyraźnych galasów. Objawy nadziemne — karłowacenie, więdnięcie w godzinach największego upału mimo wilgotnej gleby, chloroza i symptomy niedoboru składników — wynikają z uszkodzenia systemu korzeniowego, który nie pobiera wody ani soli mineralnych; na polu osłabione rośliny układają się placowo (gniazdowo). Szkodnik rozprzestrzenia się z zakażoną glebą, wodą spływną, na narzędziach i obuwiu, a przede wszystkim z porażoną rozsadą i sadzonkami; w glebie przetrwa w postaci jaj przez wiele miesięcy, także bez żywiciela.