Sałata siewna

Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.

Na łodygach, u nasady roślin i na częściach stykających się z glebą pojawia się wodnista, miękka zgnilizna pokryta gęstą, białą, watowatą grzybnią. W tkankach i na ich powierzchni tworzą się czarne, twarde przetrwalniki (sklerocja) wielkości ziarna, będące cechą diagnostyczną. Porażone rośliny więdną, łamią się i zamierają; choroba atakuje wiele gatunków warzyw i roślin ozdobnych. Infekcja zaczyna się zwykle od jasnej, wodnistej, jakby przejrzystej plamy, która szybko powiększa się w miękki zgnilec; w wilgotnym powietrzu porasta ją charakterystyczna, biała jak wata grzybnia. W miarę postępu choroby porażona łodyga zostaje przewężona i opasana, traci sztywność, przez co roślina powyżej miejsca porażenia więdnie i zamiera, a tkanka po wyschnięciu bieleje, staje się sucha, łykowata i rozwłóknia się. Wnętrze zaatakowanych łodyg (rdzeń) bywa puste i wypełnione czarnymi sklerocjami wielkości ziaren zbóż — to najpewniejsza cecha odróżniająca tę chorobę. Sclerotinia poraża bardzo szeroki krąg żywicieli (m.in. sałatę, fasolę, ogórki, marchew, rośliny kapustne, słonecznik, rzepak oraz liczne byliny i rośliny ozdobne), a zgnilizna rozwija się także po zbiorze, w przechowywanych korzeniach i główkach. Wiosną z sklerocjów zalegających w glebie wyrastają drobne, kremowobrązowe, kieliszkowate owocniki (apotecja), które uwalniają zarodniki workowe (askospory) porażające rośliny najczęściej przez przekwitłe płatki i osłabione tkanki.

Żółte lub kanciaste (ograniczone nerwami) plamy na wierzchu liści, którym od spodu odpowiada szarofioletowy lub brązowy nalot zarodników. Różni się od mączniaka prawdziwego, którego biały nalot jest na wierzchu liści. Rozwija się w wilgoci i chłodne noce; groźny dla ogórków, cebuli i winorośli. Plamy są początkowo jasnozielone lub żółknące, a ich kanciasty, mozaikowy kształt bierze się stąd, że rozwój patogenu zatrzymują większe nerwy liścia. Delikatny, kożuchowaty nalot od spodu (stąd nazwa „mączniak”) to zarodnikowanie lęgniowca — najlepiej widoczny rano lub po okresie wysokiej wilgotności powietrza. Z czasem plamy brązowieją, zasychają i zlewają się, liść zamiera przedwcześnie, co osłabia całą roślinę i obniża plon. Choroba jest silnie wyspecjalizowana wobec żywiciela: ogórki i dynie poraża Pseudoperonospora cubensis, cebulę Peronospora destructor, winorośl Plasmopara viticola, a sałatę Bremia lactucae — dlatego porażenie jednego gatunku zwykle nie przenosi się na niespokrewnione uprawy.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Ślimaki nagie i skorupkowe żerujące nocą i po deszczu. Objawy: nieregularne dziury w liściach i całkowicie ogryzione młode siewki, srebrzyste ślady śluzu na liściach i ziemi. Największe szkody w wilgotnych, ocienionych miejscach — szczególnie na sałacie, truskawkach i funkiach. Najgroźniejsze w ogrodach są ślimaki nagie (pozbawione zewnętrznej muszli): ślimak luzytański (Arion vulgaris, dawniej opisywany jako A. lusitanicus) oraz pomrowik plamisty (Deroceras reticulatum). Pomrów wielki (Limax maximus) bywa do nich morfologicznie podobny, ale żeruje głównie na rozkładającej się materii organicznej i grzybach, bywa nawet drapieżcą innych ślimaków, więc jako szkodnik żywych roślin ma niewielkie znaczenie. Formy skorupkowe — wstężyki (Cepaea) czy chroniony winniczek (Helix pomatia) — wyrządzają zwykle mniejsze szkody. Ciało jest miękkie, wydłużone i stale pokryte śluzem; na głowie widoczne są dwie pary wysuwanych czułków — dłuższa górna niesie oczy, krótsza dolna pełni funkcję dotykowo-węchową. Ślimaki są obojnakami: składają kuliste, przezroczyste lub perłowe jaja w skupiskach, ukryte w wilgotnej glebie, pod kamieniami i w ściółce. Jeden osobnik ślimaka luzytańskiego potrafi złożyć kilkaset jaj; zimują zarówno jaja, jak i młode ślimaki, a żerowanie trwa od wiosny do późnej jesieni, nasilając się w ciepłe, wilgotne noce. Uszkodzenia mają gładkie brzegi i powstają często w środku blaszki liściowej, nie tylko od krawędzi; siewki i rozsada bywają zjadane do gołej ziemi, a na truskawkach oraz dojrzewających warzywach ślimaki wygryzają zagłębienia w owocach. Diagnostycznie rozstrzygający jest zaschnięty, srebrzyście połyskujący ślad śluzu — nie pozostawia go żaden owad.

Larwy chrząszczy sprężykowatych: wąskie, twarde i błyszczące, żółtobrązowe (stąd nazwa „druciki”), długości do 2–3 cm, z trzema parami krótkich nóg tuż za głową. Rozwijają się w glebie przez 3–5 lat. Objawy: wąskie tunele wydrążone w bulwach ziemniaka, korzeniach marchwi, cebulach i podstawie łodyg oraz podgryzione korzenie rozsad, które więdną i wypadają placami — szczególnie na polach świeżo przeoranych po darni. Dorosłe chrząszcze (sprężykowate) są wydłużone, ciemne, długości 7–12 mm, znane z charakterystycznej zdolności podskakiwania z trzaskiem po przewróceniu na grzbiet — same nie czynią istotnych szkód roślinom uprawnym; szkodnikiem są wyłącznie larwy. Samice składają jaja płytko w glebie, najchętniej pod zadarnioną, wilgotną murawą, dlatego zagrożenie jest największe w pierwszych 2–3 latach po przeoraniu wieloletniego trawnika, ugoru czy pola zachwaszczonego perzem. Larwy przemieszczają się w profilu glebowym zależnie od temperatury i wilgoci: wiosną i jesienią żerują płytko, w strefie korzeni, a w upały i suszę schodzą głębiej. Uszkodzenia to charakterystyczne wąskie, gładkie kanaliki i tunele drążone w bulwach, korzeniach spichrzowych i cebulach; obniżają wartość handlową plonu i otwierają drogę wtórnym zgniliznom bakteryjnym oraz grzybowym. W rozsadach i młodych siewkach (kukurydza, warzywa, rośliny rabatowe) larwy przegryzają korzenie i podstawę łodygi u szyi korzeniowej, przez co rośliny więdną i giną placami, pozostawiając w rzędach puste placki (przerwy w obsadzie). Szkody nasilają się na glebach ciężkich, wilgotnych, próchnicznych i silnie zachwaszczonych.

Duże, mięsiste larwy chrabąszczy (majowego i kasztanowca), dorastające do 4–6 cm, białokremowe, wygięte w kształt litery C, z brązową głową, trzema parami nóg i ciemniejszym, przeświecającym końcem odwłoka. Rozwijają się w glebie przez 3–4 lata. Objawy: podgryzione korzenie, bulwy i cebule, więdnące i żółknące rośliny, które łatwo wyjąć z ziemi (odgryzione korzenie), oraz placowe zamieranie trawników i rozsad. Pełny cykl trwa 3–4 lata: chrząszcze wylatują podczas majowo-czerwcowej rójki, samice składają jaja w glebie, chętnie pod zwartą darnią i na obrzeżach pól, a wylęgłe larwy przechodzą trzy stadia rozwojowe. Najmłodsze pędraki żerują na drobnych korzonkach i wyrządzają niewielkie szkody, natomiast larwy w drugim i trzecim roku życia, gdy są największe, podgryzają grube korzenie, bulwy i podziemne części roślin, powodując charakterystyczne, placowe wypadanie trawnika i rozsad; uszkodzoną darń można wtedy zwijać jak dywan, bo jest pozbawiona korzeni. Pędraki gromadzą się gniazdowo, dlatego szkody pojawiają się ogniskami, a nie równomiernie na całej powierzchni. Larwy chrabąszczy bywają mylone z pędrakami kruszczycy złotawki (Cetonia aurata) — te są jednak pożyteczne, rozkładają martwą materię organiczną w kompoście i próchnicy, mają wyraźnie mniejszą głowę oraz drobne nóżki i, wyłożone na płaską powierzchnię, poruszają się na grzbiecie; nie należy ich niszczyć.

Grube, tłuste gąsienice motyli sówkowatych, szarobrązowe lub ziemiste, o gładkiej skórze, żerujące nocą. W dzień kryją się płytko w glebie, zwinięte w charakterystyczny kształt litery C. Żywicielami są warzywa, rozsady, byliny i truskawki. Objawy: rolnice podgryzają młode rośliny tuż przy powierzchni gleby, ścinając siewki jak nożem, a ponadto zjadają korzenie, bulwy i dolne liście. Pod nazwą „rolnice” kryje się kilka gatunków sówek — najczęściej rolnica zbożówka (Agrotis segetum), rolnica czopówka (A. exclamationis) i rolnica gwoździówka (A. ipsilon). Dorosłe to niepozorne, nocne motyle o szarobrązowych przednich skrzydłach i rozpiętości ok. 3,5–4,5 cm, aktywne od maja; samice składają jaja pojedynczo lub grupami na glebie, resztkach roślinnych i chwastach. Młode gąsienice żerują początkowo na liściach nisko przy ziemi, dopiero starsze (dorastające do 4–5 cm) schodzą do gleby i przechodzą na podgryzanie roślin u nasady. W ciągu roku rozwija się zwykle jedno do dwóch pokoleń, a gąsienice zimują w glebie. Największe szkody pojawiają się na lekkich, przesuszonych glebach i w suche, ciepłe lata, zwłaszcza na świeżo obsadzonych grządkach oraz na polach założonych tuż po zaoranym ugorze lub trawniku. Charakterystycznym sygnałem jest młoda roślina ścięta i przewrócona tuż nad ziemią, a po rozgarnięciu gleby przy jej podstawie — zwinięta, tłusta gąsienica.

Mikroskopijne nicienie (0,3–2 mm), niewidoczne gołym okiem, żerujące wewnątrz korzeni. Objawem diagnostycznym są charakterystyczne guzowate narośla (galasy) na korzeniach, powstające w reakcji na wydzieliny larw. Porażone rośliny słabo rosną, więdną w upalne dni mimo wilgotnej gleby, żółkną i wydają niski plon. Najgroźniejsze pod osłonami (pomidor, ogórek) oraz na marchwi, sałacie, truskawce i roślinach doniczkowych. Ruchliwym, zakażającym stadium są larwy inwazyjne (juwenilia J2) obecne w glebie: wnikają w młode wierzchołki korzeni tuż za czubkiem i indukują powstanie komórek odżywczych (olbrzymich). Karmiąca się w tym miejscu samica gruszkowato pęcznieje, pozostaje wewnątrz korzenia i składa setki jaj w galaretowatym worku, często wystającym na powierzchnię galasa. Rozwój przyspiesza ciepło — optimum temperatury gleby wynosi około 25–30°C, dlatego w tunelach i szklarniach oraz w lekkich, przesuszających się glebach piaszczystych nicień daje kilka pokoleń w sezonie i szkodzi najsilniej. Na pomidorze i ogórku galasy to wrzecionowate zgrubienia zrośnięte z korzeniem, nadające mu paciorkowaty, guzowaty pokrój; nie dają się zetrzeć palcami — to odróżnia je od pożytecznych brodawek bakterii brodawkowych na korzeniach roślin bobowatych. Na marchwi, pietruszce i pasternaku żerowanie powoduje rozwidlanie, skracanie i owłosienie korzenia spichrzowego, co obniża jego jakość handlową nawet bez wyraźnych galasów. Objawy nadziemne — karłowacenie, więdnięcie w godzinach największego upału mimo wilgotnej gleby, chloroza i symptomy niedoboru składników — wynikają z uszkodzenia systemu korzeniowego, który nie pobiera wody ani soli mineralnych; na polu osłabione rośliny układają się placowo (gniazdowo). Szkodnik rozprzestrzenia się z zakażoną glebą, wodą spływną, na narzędziach i obuwiu, a przede wszystkim z porażoną rozsadą i sadzonkami; w glebie przetrwa w postaci jaj przez wiele miesięcy, także bez żywiciela.