Żywotnik zachodni

Dane botaniczne

Rodzina

Cyprysowate (Cupressaceae)

Wysokość

3–15 m

Szerokość

1–4 m

Pokrój

Kolumnowy

Tempo wzrostu

Umiarkowane

Stanowisko

Słońce, Półcień

Gleba

Gliniasta, Próchniczna

Odczyn

pH 6–8

Wilgotność

Umiarkowana, Wilgotna

Kwitnienie

—

Mrozoodporność

USDA 3a–8a

Rozmnażanie

Z sadzonek

Charakterystyka

Zimozielone drzewo o stożkowatym lub kolumnowym pokroju i spłaszczonych, łuskowatych liściach o intensywnym, żywicznym zapachu po roztarciu. Liczne odmiany różnią się barwą (od ciemnozielonej po złocistą) i wielkością. Gatunek typowy i odmiany żywopłotowe osiągają w ogrodach 3–15 m wysokości przy 1–4 m szerokości i rosną w umiarkowanym tempie — odmiany żywopłotowe przyrastają od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów rocznie; odmiany karłowe i kuliste zatrzymują się na 0,4–2 m. Gałązki są płaskie i ułożone w jednej płaszczyźnie, jak u wszystkich żywotników; cechą odróżniającą ten gatunek od żywotnika olbrzymiego jest wyraźny, wypukły gruczołek żywiczny na wierzchniej stronie ciasno przylegających łusek. Roślina jest jednopienna: wiosną na końcach gałązek pojawiają się drobne, czerwonobrązowe szyszeczki męskie, a na innych pędach tej samej rośliny — niepozorne szyszeczki żeńskie, z których do jesieni rozwijają się wzniesione szyszki długości około centymetra, dojrzewające z zielonych na jasnobrązowe. Zimą łuski gatunku typowego i części odmian przebarwiają się na brązowawy odcień, by wiosną wybarwić się ponownie — to reakcja naturalna, nie objaw choroby. System korzeniowy jest płytki i rozległy, stąd niska odporność na suszę i szybkie reagowanie brązowieniem na przesuszenie. Wymaga stanowiska słonecznego lub półcienistego oraz gleby żyznej, umiarkowanie wilgotnej, o odczynie od lekko kwaśnego po zasadowy (pH około 6–8), najlepiej obojętnym do zasadowego; w naturze rośnie zarówno na wapiennych skałach, jak i na obrzeżach mokradeł, więc dobrze znosi wapń i okresową wilgoć, źle natomiast zasolenie podłoża. Mrozoodporność sięga strefy 3a, ale w bezśnieżne, mroźne zimy i przy silnym lutowym słońcu łatwo dochodzi do przesuszenia zimowego.

Popularne odmiany

‘Smaragd’

Najpopularniejsza odmiana żywopłotowa: wąski, zwarty stożek do 4–5 m, o jasnozielonych łuskach, które nie brązowieją zimą. Rośnie wolno, więc żywopłot zwiera się później, ale długo trzyma formę.

‘Brabant’

Szybko rosnąca odmiana na wysokie żywopłoty i ekrany, dorastająca do 4–6 m, a w starszym wieku nawet do 10 m. Pokrój luźniejszy niż u odmiany Smaragd, zimą łuski lekko brązowieją, a utrzymanie formy wymaga częstszego cięcia.

‘Danica’

Kulista odmiana karłowa dorastająca do około 0,4–0,6 m wysokości i szerokości, o gęstych, pionowo ustawionych wachlarzykach. Na obwódki, rabaty, skalniki i pojemniki; zimą zieleń lekko brązowieje.

‘Golden Globe’

Kulista odmiana o złocistożółtych łuskach, zimą przechodzących w miedziany odcień, dorastająca do około 1 m. Barwa jest najintensywniejsza na pełnym słońcu, w cieniu zielenieje.

‘Columna’

Wąska, sztywna kolumna o ciemnozielonych łuskach, osiągająca 6–10 m przy zaledwie 1–1,5 m szerokości; zimą praktycznie nie brązowieje. Do wysokich ekranów, alei i pionowych akcentów tam, gdzie brakuje miejsca na szeroką koronę.

‘Rheingold’

Wolno rosnąca odmiana o stożkowo-kulistym pokroju i częściowo igiełkowatym, złocistomiedzianym ulistnieniu, zimą ciepło brązowiejącym. Dorasta do 1–2 m, z czasem do około 3 m; sadzona jako barwny akcent, nie na żywopłot.

Uprawa i pielęgnacja

Rośliny towarzyszące

Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.

Choroby i szkodniki

Toksyczność

Historia i pochodzenie

Żywotnik zachodni był pierwszym drzewem północnoamerykańskim wprowadzonym do uprawy w Europie (XVI wiek). Nazwa „drzewo życia” (arborvitae) pochodzi od rzekomego wyleczenia szkorbutu odwarem z jego liści u francuskich odkrywców. Relacja ta pochodzi z wyprawy Jacques'a Cartiera nad Rzekę Świętego Wawrzyńca w latach 1535–1536, gdy rdzenni mieszkańcy podali cierpiącej na szkorbut załodze napar z gałązek drzewa zwanego annedda — jego przynależność gatunkowa bywa do dziś kwestionowana. Dziś takich naparów się nie przyrządza: pędy i olejek żywotnika zawierają toksyczny tujon, związek neurotoksyczny i niebezpieczny w ciąży (patrz sekcja o toksyczności). Sadzonki trafiły wkrótce do Francji, a gatunek szybko rozszedł się po europejskich ogrodach; formalny opis naukowy nadał mu Karol Linneusz w Species Plantarum w 1753 roku. W Ameryce Północnej drewno żywotnika — lekkie, miękkie i wyjątkowo odporne na gnicie — od stuleci wykorzystywano na gonty, słupki ogrodzeniowe i żebra kanu, a gałązki należą do roślin obrzędowych ludów Wielkich Jezior. W Europie tuja rozpowszechniła się najpierw w parkach i na cmentarzach, a w drugiej połowie XX wieku, wraz z modą na strzyżone, zimozielone żywopłoty, stała się jednym z najczęściej sadzonych iglaków w ogrodach przydomowych.

Zastosowanie

Przede wszystkim na formowane żywopłoty i ściany zieleni, a także jako soliter i do nasadzeń w grupach. Odmiany karłowe do małych ogrodów i donic. Na żywopłot sadzi się zwykle co 50–70 cm — gęściej (40–60 cm) dla wolno rosnącej odmiany Smaragd, rzadziej (60–80 cm) dla szybkiej Brabant — ustawiając bryłę korzeniową równo z poziomem gruntu; zbyt głębokie sadzenie należy do częstszych przyczyn brązowienia. Formowany żywopłot utrzymuje się zwykle w 0,6–1,2 m szerokości, ale rośliny pozostawione bez cięcia rozrastają się do 1–4 m, dlatego przy granicy działki rząd odsuwa się o połowę planowanej szerokości żywopłotu. Po posadzeniu pomaga misa na wodę i ściółka z kory, a przez pierwsze dwa–trzy sezony regularne podlewanie. Podstawa żywopłotu tworzy suchy cień, w którym sprawdzą się tylko nieliczne byliny okrywowe — barwinek pospolity, runianka japońska czy bodziszek korzeniasty — natomiast gatunki światłolubne i wilgociolubne będą tam głodzone. Odmiany wąskokolumnowe pełnią rolę pionowych akcentów przy wejściach i w alejach, a kuliste karły nadają się na obwódki rabat, do skalników i pojemników — w donicach bryła korzeniowa przemarza łatwiej niż w gruncie i na zimę wymaga osłony. Tuje sprzedawane w doniczkach jako sezonowa dekoracja nie są roślinami pokojowymi: potrzebują chłodnego, jasnego stanowiska na zewnątrz.

Ciekawostki

• Nazwa łacińska „arborvitae” oznacza „drzewo życia”.
• Mimo ogromnej popularności na żywopłoty, tuje mają niską wartość dla rodzimej przyrody w porównaniu z rodzimymi krzewami liściastymi.
• Mimo angielskiej nazwy „northern white cedar” (północny biały cedr) żywotnik nie jest cedrem — należy do cyprysowatych (Cupressaceae), podczas gdy cedry (Cedrus) to sosnowate (Pinaceae).
• Na wapiennych klifach Niagara Escarpment w Ontario rosną karłowate, powyginane żywotniki liczące ponad tysiąc lat — jedne z najstarszych drzew wschodniej Ameryki Północnej; w ogrodach gatunek żyje wielokrotnie krócej.

Najczęstsze pytania