W skrócie
- Rośnie szybko — kilkadziesiąt centymetrów rocznie — i szybciej niż tuja zachodnia zwiera żywopłot.
- Zdrowszy i mniej podatny na zamieranie w gęstych żywopłotach niż Thuja occidentalis.
- Mniej mrozoodporny od tui zachodniej: około strefy USDA 5b–6 wobec 3a.
- Ciemna, połyskliwa zieleń i słodkawy, owocowy zapach po roztarciu; zimą przebarwia się słabo.
- Jako jeden z nielicznych iglaków odbudowuje się nawet ze starszego, bezlistnego drewna.
- Wszystkie części zawierają toksyczny tujon.
- Wymaga gleby żyznej, wilgotnej i przepuszczalnej; źle znosi suszę i zasolenie.
- Odmiana Atrovirens należy do tego gatunku, a nie do żywotnika zachodniego.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Cyprysowate (Cupressaceae)
- Wysokość
- 3–20 m
- Szerokość
- 2–5 m
- Pokrój
- Stożkowaty
- Tempo wzrostu
- Szybkie
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta
- Odczyn
- pH 5.5–7.5
- Wilgotność
- Umiarkowana, Wilgotna
- Kwitnienie
- —
- Mrozoodporność
- USDA 5b–8a
- Rozmnażanie
- Z sadzonek, Z nasion
Charakterystyka
Zimozielone drzewo iglaste o regularnym, stożkowatym pokroju i spłaszczonych, łuskowatych gałązkach ułożonych w jednej płaszczyźnie. Od żywotnika zachodniego odróżnia się kilkoma cechami: ciemniejszą i wyraźnie połyskliwą zielenią, słodkawym, owocowym zapachem po roztarciu (a nie ostrym, żywicznym) oraz białymi, motylkowatymi znaczkami woskowymi na spodzie łusek; brak też wypukłego gruczołka żywicznego, dobrze widocznego u tui zachodniej. Rośnie szybko, przyrastając od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów rocznie, i w warunkach ogrodowych osiąga zwykle 10–20 m, a jako soliter w łagodnym, wilgotnym klimacie znacznie więcej — w naturze należy do najwyższych drzew świata. Roślina jest jednopienna: wiosną na tej samej roślinie pojawiają się drobne, brązowe szyszeczki męskie oraz niepozorne szyszeczki żeńskie, z których do jesieni rozwijają się wzniesione, wąskie szyszki długości około 1–1,5 cm, dojrzewające z zielonych na brązowe. Zimą przebarwia się słabiej niż tuja zachodnia — zieleń pozostaje ciemna, brązowieją najwyżej pojedyncze gałązki. System korzeniowy jest płytki, ale gatunek znosi cień i okresowo wilgotną glebę lepiej niż żywotnik zachodni i jest od niego wyraźnie mniej podatny na zamieranie w źle wietrzonych, zbyt gęstych żywopłotach. Ceną za te zalety jest niższa mrozoodporność — sięga około strefy 5b–6, podczas gdy tuja zachodnia wytrzymuje do strefy 3a.
Popularne odmiany
- ‘Atrovirens’
- Najczęściej sadzona odmiana żywopłotowa tego gatunku (a nie żywotnika zachodniego): ciemnozielone, połyskliwe, gęste ulistnienie trzymające barwę zimą i szybki, wyrównany wzrost. Podstawowy materiał na wysokie, zwarte żywopłoty.
- ‘Martin’
- Odmiana selekcjonowana pod żywopłoty, o zwartym, stożkowatym pokroju i ciemnej zieleni, ceniona za nieco lepszą mrozoodporność i równy przyrost. Częsty wybór tam, gdzie gatunek typowy bywa zbyt wrażliwy na mróz.
- ‘Excelsa’
- Silnie rosnąca, wysoka odmiana o luźniejszym pokroju, przeznaczona na wysokie ekrany i żywopłoty. Szybciej niż inne formy buduje wysokość, dlatego wymaga miejsca i regularnego cięcia formującego.
- ‘Zebrina’
- Odmiana o ulistnieniu poprzecznie pasiastym żółto-kremowo (stąd nazwa), rosnąca wolniej niż formy czysto zielone. Sadzona jako barwny soliter, nie na żywopłot; najlepiej wybarwia się na słońcu, w cieniu zielenieje.
- ‘Whipcord’
- Karłowa odmiana o długich, zwisających, sznurowatych pędach i miękkim, kopulastym pokroju do około 1 m. Do rabat, skalników i pojemników, nie na żywopłot; nietypowy pokrój czyni ją ozdobnym akcentem.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Preferuje glebę stale umiarkowanie wilgotną; źle znosi długotrwałą suszę i zasolenie. Cień i okresową wilgoć znosi lepiej niż tuja zachodnia, ale w upały i w pierwszych latach wymaga regularnego podlewania.
Nawożenie
Nawozy do iglaków zawierają magnez ograniczający żółknięcie łusek; ostatnie nawożenie do lipca.
Sadzenie
Głęboka, żyzna, przepuszczalna gleba, stale umiarkowanie wilgotna; na żywopłot sadzić w rozstawie 60–100 cm, bryłą równo z poziomem gruntu.
Przycinanie
Formować, przycinając tegoroczne przyrosty. W odróżnieniu od tui zachodniej żywotnik olbrzymi znosi też mocniejsze cięcie i jako jeden z nielicznych iglaków odbudowuje się nawet ze starszego, częściowo bezlistnego drewna, co ułatwia odmładzanie zaniedbanych żywopłotów.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Barwinek, runianka czy bodziszek korzeniasty radzą sobie w suchym cieniu u podstawy gęstego żywopłotu, gdzie inne rośliny są głodzone.
Złe sąsiedztwo
Szybko rosnący, gęsty żywopłot silnie zacienia i przesusza glebę u swojej podstawy, utrudniając wzrost roślin tuż obok.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Grzyb poraża korzenie i podstawę pnia drzew oraz krzewów, prowadząc do ich powolnego zamierania – rośliny słabo przyrastają, przerzedzają koronę, drobnieją im liście, aż w końcu zasychają. Diagnostyczny objaw to białe, wachlarzowate (wachlarzykowate) strzępki grzybni tworzące zbitą warstwę pod korą u podstawy pnia, o wyraźnym grzybowym zapachu. W glebie i pod korą występują czarne lub ciemnobrązowe ryzomorfy przypominające sznurowadła („sznury”), którymi grzyb rozprzestrzenia się na kolejne rośliny. Jesienią u podstawy porażonych drzew wyrastają kępy owocników – opieniek. Objawy nadziemne są niespecyficzne i łatwo pomylić je z suszą lub przekarmieniem: część roślin zamiera nagle (całe drzewo brązowieje w ciągu jednego sezonu, zwłaszcza w upale), inne latami słabną – wypuszczają krótkie przyrosty, przedwcześnie się przebarwiają, a tuż przed śmiercią zawiązują wyjątkowo obfite kwiaty lub owoce („kwitnienie ze stresu”). U iglaków częsty jest wyciek żywicy u podstawy pnia. Po odsłonięciu kory przy szyi korzeniowej drewno korzeni i pnia bieleje i miękko próchnieje – opieńka wywołuje białą zgniliznę drewna. Warstwa grzybni bywa kremowa, skórzasta i rozchodzi się promieniście spod obumarłej kory. Ciekawostką biologiczną, a nie objawem przydatnym w ogrodowej diagnozie, jest to, że grzybnia w wilgotnym, porażonym drewnie potrafi bardzo słabo świecić w ciemności (tzw. „zimne światło”) – zjawisko jest zbyt nikłe i wymaga pełnej ciemności, więc w praktyce nie da się go wykorzystać do rozpoznania choroby. Choroba postępuje ogniskami – zamierają kolejno rośliny sąsiadujące z porażoną.
PrzędziorkiMaleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Umiarkowana | Pędy i olejek zawierają tujon, toksyczny przy spożyciu; sok może podrażniać skórę, dlatego przy cięciu warto używać rękawic. |
| Psy | Umiarkowana | — |
| Koty | Umiarkowana | — |
| Konie | Umiarkowana | — |
Historia i pochodzenie
Żywotnik olbrzymi pochodzi z wilgotnych, oceanicznych lasów zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej — od południowej Alaski po północną Kalifornię i w głąb Gór Skalistych. Dla rdzennych ludów wybrzeża Pacyfiku był drzewem o pierwszorzędnym znaczeniu: z jego miękkiego, trwałego i odpornego na gnicie drewna budowano totemy, długie domy oraz wydrążane czółna, a z włóknistej kory wyplatano liny, maty i odzież — stąd angielska nazwa „western red cedar” i miano „drzewa czółen”. Naukowo opisał gatunek szkocki botanik David Don w 1824 roku. Do Europy nasiona sprowadził w 1853 roku kolektor William Lobb, pracujący dla szkółki Veitch; drzewo szybko doceniono w wilgotnym klimacie brytyjskim, gdzie do dziś należy do najszybciej rosnących iglaków parkowych. W ogrodnictwie XX wieku odmiany żywotnika olbrzymiego — zwłaszcza Atrovirens — upowszechniły się jako materiał na wysokie, szybko zwierające się żywopłoty, promowany jako zdrowszy i mniej podatny na zamieranie zamiennik tui zachodniej.
Zastosowanie
Sadzony przede wszystkim na wysokie, formowane żywopłoty i ekrany oraz jako szybko rosnący soliter i drzewo parkowe. Bywa polecany jako zamiennik żywotnika zachodniego tam, gdzie zależy na szybkim uzyskaniu zwartej ściany zieleni i większej zdrowotności — plicata przyrasta wyraźnie szybciej, lepiej znosi cień i mocniejsze cięcie oraz rzadziej zamiera w gęstych nasadzeniach. Na żywopłot sadzi się go co 60–100 cm, ustawiając bryłę korzeniową równo z poziomem gruntu; zbyt gęste i zbyt głębokie sadzenie należą do częstych przyczyn brązowienia. Formowany żywopłot utrzymuje się cięciem tegorocznych przyrostów wiosną i pod koniec lata. W przeciwieństwie do tui zachodniej żywotnik olbrzymi dobrze odbudowuje się po silniejszym cięciu, co ułatwia odmładzanie zaniedbanych żywopłotów. Wymaga gleby żyznej, głębokiej, przepuszczalnej i stale umiarkowanie wilgotnej; źle znosi długotrwałą suszę i zasolenie, dlatego przy drogach posypywanych solą brązowieje od strony jezdni. Najlepiej rośnie w klimacie łagodnym i wilgotnym — w rejonach o ostrych, bezśnieżnych zimach młode egzemplarze bywają uszkadzane przez przesuszenie zimowe i wymagają osłoniętego stanowiska. Podstawa gęstego żywopłotu tworzy suchy cień, w którym poradzą sobie tylko nieliczne byliny okrywowe.
Ciekawostki
- W naturze należy do najwyższych i najpotężniejszych drzew świata — dziko rosnące okazy przekraczają 60 m wysokości, a najstarsze liczą ponad tysiąc lat; w uprawie żywopłotowej i ogrodowej dożywa jednak znacznie krócej.
- Epitet gatunkowy plicata znaczy „pofałdowany, złożony w fałdy” i odnosi się do ułożenia łusek na spłaszczonych gałązkach.
- Mimo angielskiej nazwy „red cedar” (czerwony cedr) nie jest cedrem — cedry (Cedrus) to sosnowate, a żywotnik należy do cyprysowatych (Cupressaceae).
- Owocowy, ananasowy zapach roztartej gałązki to prosty sposób odróżnienia go od tui zachodniej, która pachnie ostro i żywicznie.
Najczęstsze pytania
Czym różni się żywotnik olbrzymi od tui zachodniej (Thuja occidentalis)?
Żywotnik olbrzymi rośnie szybciej i wyżej, ma ciemniejszą, bardziej połyskliwą zieleń, słodkawy, owocowy zapach po roztarciu oraz białe, motylkowate znaczki woskowe na spodzie gałązek, a zimą przebarwia się słabiej i rzadziej zamiera w gęstych żywopłotach. Tuja zachodnia jest za to wyraźnie odporniejsza na mróz (strefa 3a wobec około 5b–6 u olbrzymiego) i ma na łuskach dobrze widoczny gruczołek żywiczny. Ze szkółek na żywopłot sprzedaje się głównie Atrovirens i Martin (T. plicata) oraz Smaragd i Brabant (T. occidentalis).
Czy żywotnik olbrzymi naprawdę rośnie szybciej niż zwykła tuja?
Tak. W sprzyjających warunkach przyrasta od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów rocznie, szybciej niż większość odmian tui zachodniej, dlatego prędzej daje zwartą, wysoką ścianę zieleni. To jeden z głównych powodów, dla których bywa wybierany na żywopłoty w zastępstwie tui zachodniej.
Czy żywotnik olbrzymi można mocno przyciąć?
Tak, i to jego istotna przewaga nad tują zachodnią. Jako jeden z nielicznych iglaków potrafi wypuścić nowe pędy nawet ze starszego, częściowo bezlistnego drewna, więc zaniedbany lub zbyt szeroki żywopłot da się odmłodzić mocniejszym cięciem. Najlepiej robić to wiosną lub pod koniec lata, nie podczas mrozów ani suszy.
Czy żywotnik olbrzymi jest odporny na zamieranie i brązowienie tui?
Jest wyraźnie mniej podatny niż tuja zachodnia na zamieranie w gęstych, źle wietrzonych żywopłotach i słabiej brązowieje zimą. Nie jest jednak całkowicie odporny — brązowienie łusek pojawia się przy przesuszeniu, zasoleniu, zbyt głębokim sadzeniu lub w skutek chorób korzeni, więc podstawą pozostają prawidłowe sadzenie i regularne podlewanie.
Czy żywotnik olbrzymi wytrzyma polską zimę?
W większości kraju tak — gatunek jest mrozoodporny mniej więcej do strefy USDA 5b–6, czyli obejmuje przeważającą część Polski. Jest jednak wrażliwszy na mróz niż tuja zachodnia, dlatego w najzimniejszych, bezśnieżnych rejonach północno-wschodnich lepiej wybrać stanowisko osłonięte, a młode egzemplarze przez pierwsze zimy ściółkować i chronić przed przesuszeniem zimowym.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Thuja plicataInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
