W skrócie
- Mieszaniec Aesculus hippocastanum × Aesculus pavia — nie występuje w naturze, powstał w uprawie.
- Kwitnie ciemnoróżowo do karminowoczerwono w maju i czerwcu, tydzień do dwóch później niż kasztanowiec zwyczajny.
- Wyraźnie mniej porażany przez szrotówka kasztanowcowiaczka niż kasztanowiec zwyczajny — ale nie całkowicie odporny.
- Niższy od białego rodzica: zwykle 10–15 m, wyjątkowo do 20 m, przy koronie szerokiej na 6–12 m.
- Owoc to torebka niemal gładka lub z nielicznymi krótkimi kolcami; nasiona są trujące, tak samo jak u kasztanowca zwyczajnego.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Mydleńcowate (Sapindaceae)
- Wysokość
- 10–20 m
- Szerokość
- 6–12 m
- Pokrój
- Kulisty
- Tempo wzrostu
- Wolne
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Gliniasta, Próchniczna
- Odczyn
- pH 6–7.5
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Maj–Czerwiec
- Mrozoodporność
- USDA 4b–7b
- Rozmnażanie
- Z nasion
Charakterystyka
Drzewo średniej wielkości o gęstej, kulistej lub szerokojajowatej koronie, wyraźnie niższe i bardziej zwarte niż kasztanowiec zwyczajny: zwykle osiąga 10–15 m wysokości, wyjątkowo do 20 m, przy koronie szerokiej na 6–12 m. Rośnie wolno — roczne przyrosty rzadko przekraczają 40 cm — i dopiero po kilkunastu latach zaczyna obficie kwitnąć. Liście są dłoniasto złożone, zbudowane najczęściej z 5, rzadziej 7 listków, ciemnozielone, wyraźnie pomarszczone i nierównomiernie ząbkowane na brzegu; są mniejsze i grubsze niż u kasztanowca zwyczajnego, przez co korona wygląda ciemniej i masywniej. Pąki zimowe są tylko nieznacznie lepkie, w odróżnieniu od silnie żywicznych, klejących pąków białego rodzica — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza poza sezonem wegetacyjnym. Kwiaty rozwijają się w maju i czerwcu, zwykle tydzień do dwóch później niż u kasztanowca zwyczajnego: są ciemnoróżowe do karminowoczerwonych, z jaśniejszą, żółtawą plamką w gardzieli, która z czasem czerwienieje, i zebrane we wzniesione, stożkowate wiechy długości 12–20 cm — krótsze i węższe niż białe „świece” kasztanowca zwyczajnego. Owocem jest torebka mniejsza niż u białego rodzica, niemal gładka albo pokryta tylko nielicznymi, krótkimi i tępymi kolcami, zawierająca zwykle jedno lub dwa nasiona; owoców zawiązuje się też wyraźnie mniej. Charakterystyczną cechą tego mieszańca jest skłonność do tworzenia guzowatych narośli i czeczotowatych zgrubień na pniu oraz grubych konarach; z wiekiem pojawiają się u większości okazów i nie zagrażają życiu drzewa. Kora jest ciemnoszara, łuskowata, u starszych drzew odchodząca płatami.
Popularne odmiany
- ‘Briotii’
- Najczęściej sadzona odmiana, wyselekcjonowana około 1858 roku we francuskich szkółkach w Trianon. Kwiaty są ciemniejsze, karminowoczerwone, a wiechy większe niż u formy typowej; liście ciemniejsze i bardziej błyszczące. Zawiązuje mało owoców, co bywa zaletą przy nasadzeniach nad chodnikami i parkingami.
- ‘O’Neill’
- Odmiana ceniona za duże wiechy jaskrawoczerwonych kwiatów, intensywniej wybarwionych niż u formy typowej. W handlu bywa oferowana także pod nazwą O’Neill Red.
- ‘Fort McNair’
- Amerykańska odmiana o różowych kwiatach z żółtym gardłem, nazwana od Fort McNair w Waszyngtonie. Opisywana jako mniej podatna na plamistość liści i brzegowe przypalanie blaszek niż forma typowa.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Młode drzewa podlewać regularnie przez pierwsze dwa–trzy sezony po posadzeniu. Dorosłe okazy radzą sobie samodzielnie, ale źle znoszą zastoiska wody i zagęszczone, zdeptane podłoże wokół pnia.
Nawożenie
Umiarkowanie — w żyznej glebie dorosłe drzewa zwykle nie wymagają dodatkowego nawożenia.
Sadzenie
Gleba żyzna, głęboka, świeża i przepuszczalna, najlepiej o odczynie obojętnym (pH około 6–7,5). Stanowisko z zapasem miejsca na szeroką koronę, z dala od ścian i sieci podziemnych.
Przycinanie
Cięcie minimalne — usuwanie posuszu, pędów chorych i kolidujących oraz formowanie korony u młodych drzew. Pędy wyrastające poniżej miejsca szczepienia wycinać przy samej nasadzie.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Cienioznośny bluszcz radzi sobie w gęstym cieniu i przesuszonej glebie pod koroną, gdzie trawnik się nie utrzymuje.
Znosi suchą półcienią i konkurencję korzeni drzewa, tworząc zwartą okrywę wokół pnia.
Jedna z niewielu paproci dobrze rosnących w suchszym cieniu — pasuje pod koronę kasztanowca lepiej niż gatunki wymagające stałej wilgoci.
Złe sąsiedztwo
Lawenda wymaga pełnego słońca i suchej, przepuszczalnej gleby — pod gęstą koroną kasztanowca brakuje światła i szybko wypada.
Gęsty cień, płytkie korzenie i przesuszona gleba pod okapem korony uniemożliwiają utrzymanie zwartej murawy.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Grzyb poraża korzenie i podstawę pnia drzew oraz krzewów, prowadząc do ich powolnego zamierania – rośliny słabo przyrastają, przerzedzają koronę, drobnieją im liście, aż w końcu zasychają. Diagnostyczny objaw to białe, wachlarzowate (wachlarzykowate) strzępki grzybni tworzące zbitą warstwę pod korą u podstawy pnia, o wyraźnym grzybowym zapachu. W glebie i pod korą występują czarne lub ciemnobrązowe ryzomorfy przypominające sznurowadła („sznury”), którymi grzyb rozprzestrzenia się na kolejne rośliny. Jesienią u podstawy porażonych drzew wyrastają kępy owocników – opieniek. Objawy nadziemne są niespecyficzne i łatwo pomylić je z suszą lub przekarmieniem: część roślin zamiera nagle (całe drzewo brązowieje w ciągu jednego sezonu, zwłaszcza w upale), inne latami słabną – wypuszczają krótkie przyrosty, przedwcześnie się przebarwiają, a tuż przed śmiercią zawiązują wyjątkowo obfite kwiaty lub owoce („kwitnienie ze stresu”). U iglaków częsty jest wyciek żywicy u podstawy pnia. Po odsłonięciu kory przy szyi korzeniowej drewno korzeni i pnia bieleje i miękko próchnieje – opieńka wywołuje białą zgniliznę drewna. Warstwa grzybni bywa kremowa, skórzasta i rozchodzi się promieniście spod obumarłej kory. Ciekawostką biologiczną, a nie objawem przydatnym w ogrodowej diagnozie, jest to, że grzybnia w wilgotnym, porażonym drewnie potrafi bardzo słabo świecić w ciemności (tzw. „zimne światło”) – zjawisko jest zbyt nikłe i wymaga pełnej ciemności, więc w praktyce nie da się go wykorzystać do rozpoznania choroby. Choroba postępuje ogniskami – zamierają kolejno rośliny sąsiadujące z porażoną.
Szrotówek kasztanowcowiaczekDrobny motyl o rozpiętości skrzydeł zaledwie kilku milimetrów, o brązowordzawych, srebrzyście prążkowanych skrzydłach; szkodliwe są jego larwy, które minują liście kasztanowca białego. W blaszce liściowej powstają początkowo drobne, później rozszerzające się brązowe miny, ułożone podłużnie między nerwami. Silnie porażone liście brązowieją, zasychają i opadają już w lipcu i sierpniu, przez co drzewa wyglądają jesiennie w środku lata. Wielokrotne żerowanie w ciągu sezonu (kilka pokoleń) osłabia drzewa i pogarsza ich kondycję z roku na rok. Gatunek inwazyjny, opisany dopiero w 1986 roku nad Jeziorem Ochrydzkim w Macedonii (stąd epitet ohridella), który w ciągu kilkunastu lat rozprzestrzenił się w całej Europie. Głównym żywicielem jest kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanum); kasztanowiec czerwony (Aesculus × carnea) jest wyraźnie mniej podatny. Miny leżą po górnej stronie blaszki i najlepiej widać je pod światło — wewnątrz dostrzec można wtedy larwę oraz czarne grudki odchodów, co odróżnia uszkodzenie od plam grzybowych. W warunkach Polski owad wydaje zwykle 3–4 pokolenia w sezonie (w ciepłe lata nawet więcej), a kolejne nakładają się na siebie, dlatego uszkodzenia narastają od czerwca aż do jesieni. Zimuje poczwarka w opadłych liściach, a wiosenny lot motyli zbiega się z rozwojem i kwitnieniem kasztanowców. Samo żerowanie szrotówka rzadko prowadzi do zamarcia drzewa, ale przewlekła, powtarzana z roku na rok przedwczesna defoliacja osłabia je, obniża przyrosty i pogarsza kondycję oraz walory ozdobne, zwiększając wrażliwość na inne czynniki stresowe.
Piędzik przedzimekMotyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Umiarkowana | Nasiona, kora i liście zawierają saponiny triterpenowe (escynę) oraz glikozyd kumarynowy eskulinę — tak samo jak u kasztanowca zwyczajnego. Nasiona są trujące i niejadalne, a zwykłe gotowanie ani pieczenie nie usuwa ich toksyczności; zjedzenie może wywołać nudności, wymioty i podrażnienie przewodu pokarmowego. Nie mylić z kasztanem jadalnym (Castanea sativa) — to owoc zupełnie innego drzewa, z rodziny bukowatych. |
| Psy | Umiarkowana | Zjedzenie nasion może powodować wymioty, biegunkę i osłabienie. |
| Konie | Wysoka | Nasiona i pędy są dla koni toksyczne i nie powinny być podawane jako pasza; drzewa nie sadzi się przy wybiegach. |
Historia i pochodzenie
Kasztanowiec czerwony nie występuje nigdzie w naturze — to mieszaniec kasztanowca zwyczajnego (Aesculus hippocastanum) z gór Bałkanów oraz gatunku Aesculus pavia, niewielkiego drzewa lub krzewu z południowo-wschodniej części Ameryki Północnej. Rodziców dzieli Atlantyk, więc krzyżówka mogła powstać wyłącznie w uprawie, w kolekcjach botanicznych, gdzie oba drzewa rosły obok siebie. Pierwsze egzemplarze pojawiły się w Europie Zachodniej na początku XIX wieku, a nazwę Aesculus × carnea opublikował w 1818 roku Johann Michael Zeyher, ogrodnik dworski w Schwetzingen. Mieszaniec okazał się allotetraploidem: łączy pełne, niezredukowane zestawy chromosomów obu rodziców (2n = 80 wobec 2n = 40 u każdego z nich), dzięki czemu jest płodny i powtarza swoje cechy w potomstwie z nasion. To rzadkość wśród mieszańców drzew i główny powód, dla którego kasztanowiec czerwony rozpowszechnił się jako stabilna, rozmnażana z nasion roślina ozdobna, a nie jako pojedynczy klon utrzymywany wyłącznie szczepieniem. W drugiej połowie XIX wieku doszły odmiany o ciemniejszych kwiatach, z najpopularniejszą do dziś Briotii, wyselekcjonowaną około 1858 roku we francuskich szkółkach w Trianon. W Polsce sadzi się go w parkach, alejach i przy ulicach od XIX wieku, a jego znaczenie wyraźnie wzrosło po latach 90. XX wieku, gdy szrotówek kasztanowcowiaczek zaczął masowo niszczyć liście kasztanowców zwyczajnych i zaczęto szukać dla nich zamiennika.
Zastosowanie
Przede wszystkim drzewo parkowe, alejowe i przyuliczne, a w większych ogrodach soliter ustawiony tam, gdzie majowe kwitnienie widać z dystansu. Jest wyraźnie mniejszy od kasztanowca zwyczajnego, więc mieści się w miejscach, w których biały rodzic byłby za duży, ale nadal wymaga przestrzeni: sadzi się go w rozstawie 6–10 m od sąsiadów i z dala od ścian oraz sieci podziemnych. Najlepsze stanowisko to pełne słońce lub lekki półcień oraz gleba żyzna, głęboka, świeża i przepuszczalna, najlepiej o odczynie obojętnym (pH około 6–7,5); źle znosi zastoiska wody, zasolenie i długotrwałe zagęszczenie podłoża. Termin sadzenia to jesień albo wczesna wiosna, przed rozwojem pąków. Odmiany kupuje się jako egzemplarze szczepione na siewkach kasztanowca zwyczajnego, więc zgrubienie u nasady pnia jest normalne, a pędy wyrastające poniżej niego trzeba wycinać przy samej nasadzie. Cięcie ogranicza się do usuwania posuszu i pędów kolidujących, w okresie zimowego spoczynku; grube rany zabliźniają się wolno, dlatego silnego formowania korony się nie stosuje. Pod koroną panuje gęsty cień i przesuszona gleba, więc zamiast trawnika lepiej sprawdza się ściółka z kory albo nasadzenie roślin cienioznośnych o małych wymaganiach wodnych — bluszczu, barwinka czy narecznicy. Ze względu na trujące nasiona nie jest to dobry wybór na plac zabaw ani na pastwisko dla koni. Główny argument praktyczny za kasztanowcem czerwonym w nowych nasadzeniach miejskich jest prosty: jego liście pozostają zielone do jesieni, podczas gdy rosnące obok kasztanowce zwyczajne brązowieją już w lipcu.
Ciekawostki
- Mimo nazwy kwiaty kasztanowca czerwonego rzadko bywają czysto czerwone — u formy typowej są ciemnoróżowe, a intensywną karminową czerwień daje dopiero odmiana Briotii.
- Jeden z rodziców, Aesculus pavia, jest w swojej ojczyźnie zapylany przez kolibry — stąd czerwona barwa kwiatów, którą mieszaniec po nim odziedziczył.
- Szrotówek kasztanowcowiaczek składa jaja także na kasztanowcu czerwonym, ale większość wylęgłych z nich larw ginie, zanim skończy żerowanie w liściu — pojedyncze miny można na nim znaleźć, a mimo to drzewo nie brązowieje latem tak jak kasztanowiec zwyczajny.
- Guzowate narośla, które z wiekiem pojawiają się na pniach tego mieszańca, bywają brane za objaw choroby, choć u kasztanowca czerwonego są zjawiskiem typowym.
Najczęstsze pytania
Czym kasztanowiec czerwony różni się od kasztanowca zwyczajnego (białego)?
Różnic jest kilka i większość łatwo sprawdzić w terenie. Kwiaty są ciemnoróżowe do karminowoczerwonych, a nie białe, i rozwijają się tydzień do dwóch później. Wiechy kwiatowe są krótsze, długości 12–20 cm. Owoce są mniejsze i niemal gładkie, z nielicznymi krótkimi kolcami, zamiast gęsto kolczastych torebek. Zimą rozstrzygają pąki: u kasztanowca czerwonego są tylko nieznacznie lepkie, u zwyczajnego mocno klejące. Całe drzewo jest też niższe — zwykle 10–15 m zamiast 20–30 m. Liczba listków jest wskazówką jedynie pomocniczą: kasztanowiec czerwony ma ich najczęściej 5, zwyczajny zwykle 7, ale zakresy obu drzew częściowo się pokrywają, więc sama ta cecha nie rozstrzyga.
Czy kasztanowiec czerwony jest odporny na szrotówka kasztanowcowiaczka?
Nie jest odporny całkowicie, ale jest wyraźnie mniej podatny. Motyle składają jaja także na nim, jednak większość larw ginie, zanim skończy żerowanie w liściu, więc uszkodzenia pozostają nieliczne i drzewo zachowuje zielone liście do jesieni. To argument przy zakładaniu nowych nasadzeń, a nie ratunek dla już rosnących kasztanowców zwyczajnych — tych nie da się „przestawić” na odporność i nadal wymagają wygrabiania opadłych liści, w których zimują poczwarki.
Czy nasiona kasztanowca czerwonego są trujące?
Tak, w tym samym stopniu co kasztany z kasztanowca zwyczajnego. Zawierają saponiny triterpenowe (escynę) oraz glikozyd kumarynowy eskulinę i pozostają trujące niezależnie od przygotowania — zwykłe gotowanie ani pieczenie nie usuwa ich toksyczności. U ludzi zjedzenie może wywołać nudności, wymioty i podrażnienie przewodu pokarmowego, u psów wymioty i biegunkę, a dla koni nasiona i pędy są groźne. Nie należy ich mylić z kasztanami jadalnymi (Castanea sativa) — to owoce zupełnie innego drzewa, z rodziny bukowatych. Mniejsza liczba zawiązywanych owoców to zaleta praktyczna przy chodnikach, ale nie zmienia ich toksyczności.
Czy z nasion kasztanowca czerwonego wyrośnie taka sama roślina?
Tak — i to nietypowe jak na mieszaniec. Kasztanowiec czerwony jest allotetraploidem (2n = 80), czyli ma pełne zestawy chromosomów obu rodziców, dzięki czemu jest płodny i powtarza swoje cechy w potomstwie z nasion. Nie dotyczy to jednak nazwanych odmian, takich jak Briotii: te rozmnaża się wyłącznie przez szczepienie na siewkach kasztanowca zwyczajnego, bo z nasion nie odtwarzają wiernie barwy kwiatów.
Ile miejsca potrzebuje kasztanowiec czerwony w ogrodzie?
Docelowo osiąga zwykle 10–15 m wysokości (wyjątkowo do 20 m) przy koronie szerokiej na 6–12 m, więc planuje się dla niego rozstaw 6–10 m od budynków i innych drzew. Rośnie wolno, ale jest to drzewo do średniego i dużego ogrodu, nie na małą działkę. Należy też pamiętać, że pod koroną powstaje gęsty cień i strefa przesuszonej gleby, w której trawnik się nie utrzyma.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Aesculus × carneaBaza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Aesculus × carneaInstytucja / ogród botaniczny
- Missouri Botanical Garden — Aesculus × carneaInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
