W skrócie
- Bardzo długowieczna — może rosnąć w jednym miejscu dekady.
- Kluczowe: sadzić oczka płytko (3-5 cm) — głębokie sadzenie hamuje kwitnienie.
- Wymaga słońca i żyznej, przepuszczalnej gleby.
- Źle znosi przesadzanie — wybierać docelowe miejsce od razu.
- Wysokie odmiany pełne wymagają podpór.
- Na jednym pędzie zawiązuje kilka pąków — usunięcie bocznych daje jeden większy kwiat, pozostawienie wszystkich wydłuża kwitnienie.
- Pełnię kwitnienia osiąga dopiero w trzecim–czwartym roku po posadzeniu.
- Do wazonu ścinać pąki miękkie i już zabarwione — twarde, całkiem zielone nie rozwijają się w wodzie.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Piwoniowate (Paeoniaceae)
- Wysokość
- 0.6–1 m
- Szerokość
- 0.6–1 m
- Pokrój
- Kępowy
- Tempo wzrostu
- Wolne
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Gliniasta, Próchniczna
- Odczyn
- pH 6–7
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Maj–Czerwiec
- Mrozoodporność
- USDA 3a–8a
- Rozmnażanie
- Przez podział
Charakterystyka
Bylina tworząca zwarte kępy o błyszczących, podzielonych liściach. Kwiaty duże, pojedyncze lub pełne, w odcieniach bieli, różu i czerwieni, często intensywnie pachnące. Kępa osiąga 60–100 cm wysokości i podobną szerokość, a co roku odrasta od nowa z grubych, bulwiasto zgrubiałych korzeni spichrzowych — część nadziemna zamiera po pierwszych przymrozkach. Wiosną pędy przebijają glebę jako czerwonawe szpilki. Liście są podwójnie trójlistkowe, o lancetowatych listkach, z wierzchu ciemnozielone i połyskliwe, a u części odmian jesienią przebarwiają się na bordowo i brązowo, co przedłuża dekoracyjność kępy po kwitnieniu. Cechą rozpoznawczą wobec piwonii lekarskiej (Paeonia officinalis) jest liczba pąków: piwonia chińska zawiązuje na jednym pędzie kilka pąków — szczytowy i boczne — podczas gdy piwonia lekarska ma zwykle jeden kwiat na pędzie. Kwiaty mierzą najczęściej 10–15 cm średnicy, u odmian pełnych bywają większe; ich budowa waha się od pojedynczej, przez japońską i anemonową, po półpełną, bombiastą i w pełni wypełnioną płatkami. Kwitnienie przypada na maj i czerwiec, pojedyncza odmiana kwitnie 7–10 dni, a dobór odmian wczesnych, średnich i późnych wydłuża sezon do kilku tygodni. Rośnie wolno: pełnię kwitnienia osiąga w trzecim–czwartym roku po posadzeniu, potem trwa w jednym miejscu dziesięciolecia. Potrzebuje chłodnej zimy — jest w pełni mrozoodporna, ale w ciepłym klimacie kwitnie słabo.
Popularne odmiany
- ‘Sarah Bernhardt’
- Najpopularniejsza odmiana na kwiat cięty: gęsto pełne, srebrzystoróżowe kwiaty o jaśniejszym brzegu płatków, pachnące, kwitnące późno. Pędy 90–100 cm pod ciężarem kwiatów wymagają podpór. Wprowadzona w 1906 roku.
- ‘Festiva Maxima’
- Biała, gęsto pełna i mocno pachnąca, z charakterystycznymi karminowymi plamkami na wewnętrznych płatkach. Jedna z najstarszych odmian w uprawie (1851), kwitnie wcześnie, osiąga około 90 cm.
- ‘Duchesse de Nemours’
- Kremowobiała, bombiasta, z żółtawym odcieniem w głębi kwiatu i bardzo intensywnym, słodkim zapachem. Kwitnie wcześnie, dorasta do 80–90 cm; odmiana z 1856 roku, ceniona na kwiat cięty.
- ‘Bowl of Beauty’
- Typ japoński: różowe płatki zewnętrzne otaczają gęsty pęk kremowych, wąskich petalodiów. Kwiaty są lżejsze niż u odmian pełnych, więc pędy rzadziej się kładą; wysokość około 80–90 cm. Jedyna z tej szóstki odmiana o kwiecie dostępnym dla zapylaczy.
- ‘Karl Rosenfield’
- Ciemnokarminowa, gęsto pełna, o mocnych, sztywnych pędach, które rzadziej wymagają podpór. Kwitnie w średnio późnym terminie, dorasta do 80–90 cm; klasyczna czerwona odmiana z początku XX wieku.
- ‘Monsieur Jules Elie’
- Bardzo duże, bombiaste kwiaty w srebrzystym różu, silnie pachnące, kwitnące wcześnie. Ciężkie kwiaty na pędach o wysokości 90–100 cm bezwzględnie wymagają podpór. Odmiana z 1888 roku.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Podlewać regularnie w okresie pąkowania i kwitnienia; dojrzałe kępy są dość odporne na suszę. Nie znosi podmokłej gleby.
Nawożenie
Nadmiar azotu daje bujne liście kosztem kwiatów.
Sadzenie
Żyzna, przepuszczalna gleba w słońcu; KLUCZOWE — sadzić oczka (pąki) płytko, max 3-5 cm pod powierzchnią, inaczej roślina nie zakwitnie.
Przycinanie
Ściąć pędy przy ziemi jesienią i usunąć, by ograniczyć choroby grzybowe.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Podobne wymagania — słońce, żyzna przepuszczalna gleba; klasyczne, eleganckie zestawienie w ogrodach ozdobnych.
Złe sąsiedztwo
Piwonia źle znosi konkurencję o wodę i składniki oraz zacienienie przez większe rośliny.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.
Szara pleśńSzarobrązowy, puszysty nalot grzybni na kwiatach, owocach, liściach i pędach, poprzedzony wodnistymi, gnijącymi plamami. Poraża osłabione i uszkodzone tkanki, szybko rozwija się w wilgoci i chłodzie oraz przy słabej cyrkulacji powietrza. Częsta na truskawkach, begoniach, piwoniach i różach. Nalot jest charakterystycznie „myszaty” — puszysty, popielatoszary, a przy potrąceniu porażonej tkanki wzbija się widoczna chmurka zarodników (konidiów), co stanowi cechę rozpoznawczą tej choroby. Infekcja rozpoczyna się zwykle od tkanek najsłabszych: przekwitających płatków, zranień, śladów po gradzie lub żerowaniu szkodników, a także od resztek pyłku osiadłego na płatkach. Na kwiatach pojawiają się drobne, brązowe, wodniste plamki, które szybko obejmują cały kwiat („zgorzel kwiatów”); z porażonego kwiatu grzyb często przerasta w głąb pędu, powodując jego przewężenie i zamieranie. Na owocach miękkich (truskawka, malina, winogrona, pomidor) rozwija się wodnista, brunatniejąca zgnilizna pokryta grubą warstwą szarego, puszystego kożucha — jagoda mięknie i „rozpływa się”. Na siewkach i sadzonkach Botrytis wywołuje zgorzel podstawy pędu i gwałtowne przewracanie się roślin. W starszej, obumierającej grzybni oraz na resztkach roślinnych tworzą się twarde, czarne, nieregularne grudki — sklerocja (przetrwalniki), którymi patogen zimuje w glebie i w resztkach roślinnych. Choroba ujawnia się także po zbiorze, jako szybko postępująca zgnilizna przechowalnicza owoców i warzyw.
Werticilioza (więdnięcie naczyniowe)Pierwszym objawem jest nagłe więdnięcie i zasychanie liści na pojedynczych gałęziach lub po jednej stronie korony, podczas gdy reszta rośliny pozostaje pozornie zdrowa. W przekroju poprzecznym porażonego pędu widać brunatne lub zielonkawe przebarwienie drewna — to zaczopowane przez grzyba wiązki naczyniowe, które przestają przewodzić wodę. Choroba postępuje w kolejnych latach, obejmując coraz większą część korony i prowadząc do stopniowego zamierania rośliny. Szczególnie wrażliwe są klony (zwłaszcza klon palmowy), katalpa oraz wiele innych drzew, krzewów i bylin. Choroba przybiera dwie postacie: „ostrą”, gdy gałąź lub cała roślina zamiera gwałtownie w ciągu kilku tygodni, oraz „chroniczną” — powolne zamieranie rozłożone na kilka sezonów, z drobniejszymi, przejaśnionymi liśćmi, brzeżnym zasychaniem blaszek (przypominającym poparzenie słoneczne) i przedwczesnym przebarwianiem jesiennym na porażonych pędach. Sektorowe, jednostronne rozmieszczenie objawów jest znakiem rozpoznawczym werticiliozy przede wszystkim na roślinach drzewiastych — zamiera ta część korony, którą zaopatrują zaczopowane naczynia. Przebarwienie drewna widać najlepiej tuż pod korą jako podłużne smugi, a na przekroju jako przerywany pierścień; u klonów bywa oliwkowozielone. Objawy nasilają się w upały i w czasie suszy, gdy zapotrzebowanie na wodę przewyższa wydolność uszkodzonych wiązek. Na roślinach zielnych (dalia, aster, chryzantema, pomidor, ziemniak, truskawka) obserwuje się więdnięcie i żółknięcie dolnych liści, karłowacenie oraz jednostronne (połowiczne) żółknięcie blaszki — na tych gatunkach sam obraz objawów jest jednak zawodny w różnicowaniu, bo jednostronne żółknięcie bywa wywoływane także przez fuzariozę. Samo przebarwienie wiązek nie jest jednoznaczne — pewne rozpoznanie wymaga izolacji laboratoryjnej patogenu.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Lekka | — |
| Psy | Umiarkowana | Zawiera peonol toksyczny dla psów i kotów przy spożyciu. |
| Koty | Umiarkowana | — |
Historia i pochodzenie
Piwonia jest uprawiana w Chinach od ponad dwóch tysięcy lat, gdzie uchodzi za symbol dostatku i honoru, nazywana „królową kwiatów”. Do Europy trafiła w XIX wieku i szybko stała się klasykiem ogrodów. Ściślej: pierwsze rośliny dotarły do ogrodów brytyjskich już pod koniec XVIII wieku (introdukcja ok. 1784 roku), a wiek XIX przyniósł ich upowszechnienie i rozwój hodowli odmianowej. W chińskiej tradycji odróżnia się piwonię zielną (shaoyao, Paeonia lactiflora) od piwonii drzewiastej (mudan, Paeonia suffruticosa) i to właśnie drzewiastej przypada tam tytuł króla kwiatów (huawang); określenie królowa kwiatów jest uzusem europejskim, odnoszonym do piwonii w ogóle. Obie od wieków są stałym motywem malarstwa i poezji, a korzeń piwonii chińskiej należy do podstawowych surowców tradycyjnej medycyny chińskiej (przetwarzanych farmaceutycznie — surowa roślina jest trująca i nie nadaje się do samodzielnego stosowania). Współczesny asortyment odmian ukształtowały w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku szkółki francuskie — Miellez, Calot, Crousse i Lemoine — i z tego okresu pochodzi większość klasyków obecnych w handlu do dziś: Festiva Maxima (Miellez, 1851), Duchesse de Nemours (Calot, 1856), Monsieur Jules Elie (Crousse, 1888) czy Sarah Bernhardt (Lemoine, 1906). Na początku XX wieku ciężar hodowli przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie powstało American Peony Society (1903) i ustalono używaną do dziś klasyfikację typów kwiatu. Współcześnie Paeonia lactiflora jest podstawą światowej produkcji piwonii na kwiat cięty, uprawianej na dużą skalę między innymi w Holandii, Francji i Chinach.
Zastosowanie
Do rabat bylinowych, ogrodów wiejskich i romantycznych oraz na kwiat cięty (jeden z najpopularniejszych kwiatów ślubnych). Stanowisko powinno być słoneczne — co najmniej 6 godzin słońca dziennie — osłonięte od silnego wiatru, który łamie ciężkie, pełne kwiaty, i z dala od koron drzew oraz żywopłotów, bo piwonia przegrywa konkurencję o wodę i światło. Znosi lekki półcień, ale kwitnie wtedy słabiej, a pędy się wylegują — stąd półcień jako stanowisko tolerowane, nie zalecane. Sadzi się ją we wrześniu i październiku w rozstawie 80–100 cm; zagęszczenie utrudnia przewietrzanie kępy i sprzyja szarej pleśni. Podpory w formie obręczy zakłada się wczesną wiosną, zanim pędy urosną — później nie da się ich założyć bez łamania łodyg. Na rabacie dobrze łączy się z różami, kosaćcami bródkowymi, orlikami i naparstnicami, a lekkiego tła dostarczają przywrotnik, kocimiętka i floksy. Dla zapylaczy wartościowe są wyłącznie odmiany pojedyncze i typu japońskiego (jak Bowl of Beauty) — w kwiatach gęsto pełnych pręciki są przekształcone w płatki, więc pyłek jest niedostępny. Kępa liści zwykle pozostaje ozdobna do jesieni, więc piwonia bywa stałym elementem strukturalnym rabaty — o ile mączniak prawdziwy lub szara pleśń nie zniszczą liści w pełni lata; tam, gdzie choroby te wracają co roku, lepiej przewidzieć roślinę maskującą. Na kwiat cięty pędy ścina się w fazie miękkiego, zabarwionego pąka. Piwonia jest rośliną trującą — bukiet i woda z wazonu powinny stać poza zasięgiem psów i kotów (zjedzenie wywołuje u nich wymioty i biegunkę). Uprawa w pojemnikach udaje się słabo — roślina potrzebuje głębokiego podłoża i wieloletniego spokoju korzeni.
Ciekawostki
- Piwonie mogą kwitnąć w tym samym miejscu przez ponad 50, a nawet 100 lat.
- Lepkie pąki piwonii często odwiedzają mrówki żerujące na słodkiej wydzielinie — nie szkodzą one roślinie.
- Nazwa rodzajowa Paeonia nawiązuje do Pajeona, lekarza bogów w mitologii greckiej, a epitet gatunkowy lactiflora znaczy mlecznokwiatowa — od kremowobiałych kwiatów formy dzikiej.
- Koralowe i żółte piwonie ogrodowe nie są odmianami samej piwonii chińskiej: koralowe to mieszańce międzygatunkowe (najczęściej z udziałem P. lactiflora i P. peregrina), a żółte — albo mieszańce z gatunkami o żółtych kwiatach (P. mlokosewitschii), albo grupa Itoh, czyli krzyżówki mieszańców zielnych z piwonią drzewiastą.
Najczęstsze pytania
Dlaczego piwonia nie kwitnie?
Najczęstsza przyczyna to zbyt głębokie posadzenie — oczka (pąki) muszą być max 3-5 cm pod powierzchnią gleby. Inne przyczyny to zbyt młoda lub niedawno przesadzona roślina, za dużo cienia lub nadmiar azotu.
Czy mrówki na pąkach piwonii są szkodliwe?
Nie — mrówki żerują na słodkiej wydzielinie pąków i nie szkodzą roślinie ani nie są potrzebne do jej kwitnienia. To całkowicie naturalne zjawisko.
Czy piwonie można przesadzać?
Można, ale niechętnie — piwonie źle znoszą zaburzenie korzeni i po przesadzeniu mogą nie kwitnąć przez 2-3 lata. Najlepszy termin to wrzesień, z zachowaniem płytkiego sadzenia oczek.
Kiedy ścinać piwonie do wazonu, żeby długo stały?
W fazie miękkiego, zabarwionego pąka — pąk ma już kolor odmiany i ustępuje pod naciskiem palca jak pianka. Pąki twarde i całkiem zielone często nie rozwijają się w wazonie, a kwiaty ścięte w pełni rozwinięte stoją krótko. Ciąć rano, ostrym sekatorem, zostawiając na roślinie co najmniej dwie trzecie pędów z liśćmi — to one odbudowują karpę na przyszły sezon. W pierwszym roku po posadzeniu lepiej nie ciąć wcale.
Dlaczego pąki piwonii czernieją i zasychają przed rozkwitem?
To zwykle szara pleśń piwonii (Botrytis paeoniae), która atakuje przy chłodnej, wilgotnej wiośnie i w zbyt gęsto posadzonych kępach: pąki brązowieją i zasychają, a u nasady pędów pojawia się szary nalot. Porażone pąki i pędy usuwać od razu, jesienią wyciąć i wyrzucić całą część nadziemną, zachować rozstawę 80–100 cm dla lepszego przewietrzania i podlewać pod korzeń, nie na liście.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — PeoniesInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
