Wrzos pospolity

Szarobrązowy, puszysty nalot grzybni na kwiatach, owocach, liściach i pędach, poprzedzony wodnistymi, gnijącymi plamami. Poraża osłabione i uszkodzone tkanki, szybko rozwija się w wilgoci i chłodzie oraz przy słabej cyrkulacji powietrza. Częsta na truskawkach, begoniach, piwoniach i różach. Nalot jest charakterystycznie „myszaty” — puszysty, popielatoszary, a przy potrąceniu porażonej tkanki wzbija się widoczna chmurka zarodników (konidiów), co stanowi cechę rozpoznawczą tej choroby. Infekcja rozpoczyna się zwykle od tkanek najsłabszych: przekwitających płatków, zranień, śladów po gradzie lub żerowaniu szkodników, a także od resztek pyłku osiadłego na płatkach. Na kwiatach pojawiają się drobne, brązowe, wodniste plamki, które szybko obejmują cały kwiat („zgorzel kwiatów”); z porażonego kwiatu grzyb często przerasta w głąb pędu, powodując jego przewężenie i zamieranie. Na owocach miękkich (truskawka, malina, winogrona, pomidor) rozwija się wodnista, brunatniejąca zgnilizna pokryta grubą warstwą szarego, puszystego kożucha — jagoda mięknie i „rozpływa się”. Na siewkach i sadzonkach Botrytis wywołuje zgorzel podstawy pędu i gwałtowne przewracanie się roślin. W starszej, obumierającej grzybni oraz na resztkach roślinnych tworzą się twarde, czarne, nieregularne grudki — sklerocja (przetrwalniki), którymi patogen zimuje w glebie i w resztkach roślinnych. Choroba ujawnia się także po zbiorze, jako szybko postępująca zgnilizna przechowalnicza owoców i warzyw.

Choroba rozwija się w zbyt mokrym, słabo napowietrzonym podłożu i atakuje korzenie oraz podstawę pędu. Korzenie brunatnieją, gniją i tracą korę, która daje się łatwo ściągnąć, a u podstawy łodygi pojawia się ciemna, wodnista zgnilizna. Nadziemna część roślin więdnie, żółknie i zamiera mimo wilgotnej ziemi – to charakterystyczny objaw, bo uszkodzone korzenie nie pobierają wody. Szczególnie narażone są rośliny doniczkowe, sukulenty i kaktusy (przy przelewaniu), a w gruncie iglaki, rododendrony, wrzosowate i truskawka na stanowiskach podmokłych. Proces zaczyna się niepozornie od korzeni włośnikowych i wierzchołków korzeni, które ciemnieją i zanikają, po czym gnicie postępuje ku korzeniom szkieletowym i szyjce korzeniowej. Zdrowe, jasne, czynne korzenie zanikają — pozostaje ciemna, brunatnordzawa lub czarniawa, wodnista masa, a zewnętrzna warstwa kory korzenia zsuwa się jak rękawiczka, odsłaniając przebarwiony walec osiowy. U drzew i krzewów porażenie szyjki i podstawy pnia (zgorzel podstawy pędu) objawia się ciemną, często zaciekającą plamą, niekiedy z wyciekami, a kora w tym miejscu jest wilgotna i zapadnięta; u iglaków i rododendronów obserwuje się brązowienie i zamieranie od dołu lub od środka korony przy wciąż wilgotnej glebie. Charakterystyczne jest gniazdowe (placowe) występowanie objawów w rabacie — tam, gdzie woda i patogen gromadzą się lokalnie. Warto rozróżnić dwa sprawcze rodzaje lęgniowców: Pythium poraża głównie siewki i drobne korzenie, powodując zgorzel siewek i gnicie korzeni w chłodnym, mokrym podłożu, natomiast Phytophthora atakuje też starsze, zdrewniałe rośliny, korzenie szkieletowe i szyjkę, silniej w cieplejszej, przesyconej wodą glebie. Kluczowa dla rozpoznania jest sprzeczność objawów: roślina więdnie i sprawia wrażenie „suchej”, choć podłoże jest mokre — to skutek zniszczenia korzeni, nie niedoboru wody.

Objaw dotyczy roślin kwasolubnych — hortensji, róży, rododendrona, borówki i innych — uprawianych na glebach zasadowych lub wapiennych. Blaszka liściowa żółknie, podczas gdy nerwy pozostają wyraźnie zielone, dając charakterystyczną chlorozę międzynerwową. Objawy pojawiają się najpierw na najmłodszych liściach na szczytach pędów, ponieważ żelazo jest w roślinie mało ruchliwe i nie przemieszcza się do nowych przyrostów. W skrajnych przypadkach liście są niemal białe, a ich brzegi zasychają. Kluczowe jest to, że przyczyną najczęściej nie jest brak żelaza w glebie, lecz zbyt wysokie pH, które blokuje jego pobieranie przez korzenie. Warto zaznaczyć, że nie wszystkie podatne rośliny są w równym stopniu kwasolubne — róża preferuje odczyn lekko kwaśny do obojętnego (około pH 6–7) i na silnie zasadowych, wapiennych glebach również choruje na chlorozę żelazową, choć nie jest kwasolubna tak jak rododendron czy borówka. Wzór żółknięcia jest bardzo regularny: zielona pozostaje nie tylko główna wiązka, lecz cała drobna siateczka nerwów, przez co liść wygląda jak zielona koronka na żółtozielonym tle — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza, odróżniająca chlorozę międzynerwową od równomiernego, całopowierzchniowego żółknięcia typowego dla niedoboru azotu. Objawy nasilają się z każdym kolejnym przyrostem: starsze liście u dołu pędu bywają jeszcze zielone lub tylko lekko rozjaśnione, a im młodszy liść, tym jest bledszy, aż po niemal białe, cytrynowe wierzchołki. Przy długo utrzymującym się niedoborze brzegi i wierzchołki najmłodszych liści brązowieją i nekrotyzują, pędy słabiej rosną i drobnieją, a u borówki spada plon oraz jakość owoców. Chloroza żelazowa nie jest zaraźliwa — nie przenosi się z rośliny na roślinę, lecz pojawia się jednocześnie u wszystkich egzemplarzy rosnących na tym samym, zbyt zasadowym stanowisku, co również pomaga odróżnić ją od chorób infekcyjnych. Nasilenie bywa zmienne w sezonie: chłodna, mokra i zbita gleba, zła aeracja korzeni, nadmiar wapnia, wysoka zawartość wodorowęglanów w wodzie do podlewania oraz przenawożenie fosforem dodatkowo utrudniają pobieranie żelaza i zaostrzają objawy nawet wtedy, gdy pierwiastka w glebie nie brakuje.