Zgnilizna korzeni (fytoftoroza)

Objawy

Choroba rozwija się w zbyt mokrym, słabo napowietrzonym podłożu i atakuje korzenie oraz podstawę pędu. Korzenie brunatnieją, gniją i tracą korę, która daje się łatwo ściągnąć, a u podstawy łodygi pojawia się ciemna, wodnista zgnilizna. Nadziemna część roślin więdnie, żółknie i zamiera mimo wilgotnej ziemi – to charakterystyczny objaw, bo uszkodzone korzenie nie pobierają wody. Szczególnie narażone są rośliny doniczkowe, sukulenty i kaktusy (przy przelewaniu), a w gruncie iglaki, rododendrony, wrzosowate i truskawka na stanowiskach podmokłych. Proces zaczyna się niepozornie od korzeni włośnikowych i wierzchołków korzeni, które ciemnieją i zanikają, po czym gnicie postępuje ku korzeniom szkieletowym i szyjce korzeniowej. Zdrowe, jasne, czynne korzenie zanikają — pozostaje ciemna, brunatnordzawa lub czarniawa, wodnista masa, a zewnętrzna warstwa kory korzenia zsuwa się jak rękawiczka, odsłaniając przebarwiony walec osiowy. U drzew i krzewów porażenie szyjki i podstawy pnia (zgorzel podstawy pędu) objawia się ciemną, często zaciekającą plamą, niekiedy z wyciekami, a kora w tym miejscu jest wilgotna i zapadnięta; u iglaków i rododendronów obserwuje się brązowienie i zamieranie od dołu lub od środka korony przy wciąż wilgotnej glebie. Charakterystyczne jest gniazdowe (placowe) występowanie objawów w rabacie — tam, gdzie woda i patogen gromadzą się lokalnie. Warto rozróżnić dwa sprawcze rodzaje lęgniowców: Pythium poraża głównie siewki i drobne korzenie, powodując zgorzel siewek i gnicie korzeni w chłodnym, mokrym podłożu, natomiast Phytophthora atakuje też starsze, zdrewniałe rośliny, korzenie szkieletowe i szyjkę, silniej w cieplejszej, przesyconej wodą glebie. Kluczowa dla rozpoznania jest sprzeczność objawów: roślina więdnie i sprawia wrażenie „suchej”, choć podłoże jest mokre — to skutek zniszczenia korzeni, nie niedoboru wody.

Zwalczanie

Trudna do wyleczenia po wystąpieniu – kluczowe jest natychmiastowe wstrzymanie podlewania i osuszenie bryły korzeniowej. Rośliny doniczkowe warto wyjąć, usunąć zgniłe korzenie i przesadzić w świeże, przepuszczalne podłoże i czysty pojemnik; silnie porażone egzemplarze usuwa się wraz z ziemią. Fungicydy zawierające fosetyl glinu lub metalaksyl ograniczają rozwój lęgniowców, ale nie zastąpią poprawy warunków wodno-powietrznych. Postępowanie zaczyna się od izolacji chorej rośliny i odcięcia źródła nadmiaru wody: w gruncie oznacza to odsłonięcie i przesuszenie szyjki korzeniowej, poprawę drenażu, a przy uprawie w rabatach — ukształtowanie podniesionych zagonów lub kopczyków, by woda nie zalegała wokół podstawy. Przy przesadzaniu roślin doniczkowych usuwa się cały brunatny, rozpadający się system korzeniowy aż do zdrowej, jasnej tkanki, opłukuje korzenie z zakażonej ziemi i sadzi w wyparzonym pojemniku w nowe, luźne podłoże; starej ziemi i porażonych resztek nie kompostuje się, lecz usuwa z uprawy. Ważna uwaga praktyczna: lęgniowce różnią się biologią od prawdziwych grzybów, dlatego typowe fungicydy nalistne przeciw grzybom (np. z grupy triazoli) są wobec nich nieskuteczne — pomagają jedynie środki celowane w lęgniowce (fosfoniany, np. fosetyl glinu, oraz fenyloamidy, np. metalaksyl/mefenoksam), stosowane doglebowo lub jako podlewanie i traktowane jako wsparcie, a nie substytut osuszenia podłoża. Środki te ograniczają aktywną infekcję, ale nie odkażają gleby z przetrwalników. Po zakończonej interwencji dezynfekuje się narzędzia i pojemniki, bo przetrwalnikowe zarodniki (oospory) pozostają żywotne w glebie i resztkach roślinnych przez wiele lat.

Profilaktyka

Podstawą jest przepuszczalne podłoże i drenaż – rośliny sadzi się bez zastoju wody, unika przelewania i nie zostawia doniczek w wodzie w podstawkach. Warto używać czystej ziemi i wyparzonych narzędzi oraz zdrowego materiału szkółkarskiego, a rośliny wrażliwe (rododendrony, iglaki) sadzić na stanowiskach niezalewanych. Umiarkowane, dostosowane do potrzeb podlewanie jest skuteczniejsze niż jakikolwiek zabieg leczniczy. Profilaktyka opiera się na zasadzie „właściwa roślina na właściwym stanowisku”: gatunków wrażliwych nie sadzi się w miejscach o wysokim poziomie wody gruntowej ani na zbitych, nieprzepuszczalnych glebach, a na terenach podmokłych korzysta się z podniesionych rabat, kopców sadzeniowych i materiału spulchniającego (grys, gruboziarnisty piasek, kora). Nie należy powtórnie sadzić podatnych gatunków w podłoże, w którym już wcześniej doszło do zamierania z powodu zgnilizny korzeni, ponieważ oospory patogena przetrwają w nim wiele sezonów. Podlewa się rano, wodą z czystego źródła — woda z obiegu zamkniętego czy z pojemników zbierających spływy może przenosić ruchliwe zoospory między roślinami. Warto ograniczać nadmierne nawożenie azotem (miękkie, wybujałe korzenie są bardziej podatne), wybierać zdrowy materiał szkółkarski i, tam gdzie to możliwe, tolerancyjne odmiany lub podkładki (np. w uprawie truskawki i drzew owocowych), a nowe nabytki poddawać krótkiej kwarantannie, zanim trafią między rośliny w kolekcji. Biopreparaty z antagonistycznymi mikroorganizmami wprowadza się zapobiegawczo, licząc na wsparcie, a nie na gwarancję ochrony.

Jak odróżnić od podobnych

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne

Podajemy grupy i mechanizmy działania, nie marki — konkretne preparaty i ich dopuszczenie różnią się między krajami i bywają wycofywane. Zawsze sprawdź aktualną etykietę i stosuj się do niej.