Figowiec pospolity

Na liściach, pędach i owocach pojawia się czarny, sadzowaty nalot, który daje się częściowo zetrzeć palcem. Grzyby te nie infekują tkanek rośliny – rozwijają się na słodkiej, lepkiej spadzi wydalanej przez mszyce, mączliki, wełnowce, miodówki i czerwce. Nalot rozwija się więc dokładnie tam, gdzie żerują te szkodniki, a jego głównym szkodliwym działaniem jest zasłanianie blaszki liściowej i ograniczanie fotosyntezy oraz szpecenie roślin. Objaw często widuje się na cytrusach, lipie, klonie oraz na roślinach doniczkowych i szklarniowych. Nalot bywa cienki i pajęczynowaty albo gruby, skorupiasty i matowoczarny — zależnie od gatunku grzyba i ilości spadzi; na roślinach zimozielonych potrafi utrzymywać się przez całą zimę. Kluczowa cecha rozpoznawcza: po przetarciu blaszki spod czarnej warstwy wyłania się zdrowa, zielona tkanka — sadzak nie pozostawia plam, nekroz ani wżerów, bo nie wnika w liść. Charakterystyczny jest też zasięg objawu: sadza osadza się tam, gdzie skapuje lepka spadź, więc pojawia się nie tylko na liściach, ale i na przedmiotach pod rośliną — chodniku, meblach ogrodowych, parapecie czy karoserii — co samo w sobie zdradza żerowanie szkodników wyżej. Same grzyby sadzakowe to ciemno zabarwione (melaninowe) saprotrofy, dlatego warstwa jest głęboko czarna. Bezpośrednia szkoda dla rośliny jest zwykle umiarkowana — osłabienie przez zacienienie liści, spadek wigoru, gorszy wygląd i obniżona wartość handlowa owoców czy roślin ozdobnych — ale gęsty, długotrwały nalot na wielu liściach realnie ogranicza asymilację i przyrost. Czerń sadzakową najlepiej traktować jako widoczny sygnał, że wyżej na roślinie (lub na drzewie nad nią) rozwija się kolonia owadów wysysających soki.

Maleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.

Nieruchome, brązowe lub żółtawe tarczki (1–4 mm) przyczepione do łodyg i spodniej strony liści, zwłaszcza wzdłuż nerwów. Łatwo pomylić je z naroślą na roślinie. Wysysają soki, powodując żółknięcie i osłabienie, oraz wydzielają lepką rosę miodową. Częste na fikusach, storczykach i roślinach o twardych liściach. Nazwa zbiorcza obejmuje dwie grupy o różnej biologii. Tarczniki właściwe (Diaspididae) mają twardą, odseparowaną od ciała tarczkę woskową, którą można podważyć — spod niej wychodzi drobna, beznoga i bezskrzydła samica; nie wydzielają rosy miodowej. Miseczniki (Coccidae) mają wypukłą, miseczkowatą osłonę zrośniętą z ciałem i to one wydzielają ją obficie. Lepka rosa miodowa — domena miseczników i innych czerwców z rosą, nie tarczników właściwych — osadza się na liściach i zwabia grzyby pleśniowe (czerń sadzawcowa, sadzak) oraz mrówki, które bronią kolonii przed drapieżcami. Jedynym ruchliwym stadium żerującym jest larwa wędrująca (tzw. crawler) — płaska, drobna larwa, która po wylęgu spod tarczki matki rozłazi się po roślinie, po czym osiada, wbija kłujkę w tkanki przewodzące i traci zdolność ruchu; dorosłe samice pozostają nieruchome do końca życia. Samce przepoczwarczają się i jako maleńkie, uskrzydlone, krótko żyjące owady nie żerują. W ogrzewanych wnętrzach szkodnik rozmnaża się przez cały rok, dając kilka nakładających się pokoleń; w gruncie zwykle 1–3 pokolenia, a zimują zapłodnione samice lub jaja ukryte pod tarczką. Objawy żerowania to żółknięcie i przedwczesne opadanie liści, zamieranie pędów, karłowacenie oraz osłabienie rośliny, a wtórnie czarny nalot sadzaka na pokrytych rosą miodową liściach. Na drzewach owocowych porażonych przez tarcznika niszczyciela (Comstockaspis perniciosa) wokół miejsc żerowania pojawiają się czerwonawe przebarwienia, a silnie zasiedlone gałęzie zamierają. Ponieważ tarczki są nieruchome i barwą maskują się na korze i nerwach, porażenie łatwo przeoczyć aż do wystąpienia rosy miodowej lub wyraźnego osłabienia rośliny — dlatego kluczowy jest regularny przegląd spodu liści i kątów pędów.

Owady pokryte białym, watowatym, woskowym nalotem, gromadzące się w kątach liści, u nasady pędów i na spodzie blaszek. Wyglądają jak kłębki waty. Wysysają soki, osłabiają roślinę i wydzielają lepką rosę miodową, na której rozwija się czarny grzyb sadzakowy. Częsty szkodnik roślin doniczkowych i sukulentów. Dorosłe samice to owalne, miękkie owady długości około 2–5 mm, o różowawym lub szarym ciele ukrytym pod woskiem, często z woskowymi wyrostkami po bokach i na końcu odwłoka. Samce są drobne, uskrzydlone i nie żerują. U większości gatunków jaja składane są w białe, watowate owisaki (kokony), z których wylęgają się ruchliwe larwy (wędrowniki) rozpełzające się po roślinie i przenoszące porażenie na sąsiednie okazy; część wełnowców (np. Pseudococcus longispinus) jest jednak jajożyworodna i rodzi żywe wędrowniki bez wyraźnego owisaka. W ciepłych, suchych warunkach mieszkań i szklarni wełnowce rozwijają się przez cały rok, w kilku nakładających się pokoleniach — dlatego jednorazowy zabieg rzadko wystarcza. Objawy żerowania to zahamowanie wzrostu, żółknięcie, deformacja i przedwczesne opadanie liści, a przy silnym porażeniu zamieranie pędów; czarny sadzak na rosie miodowej dodatkowo ogranicza fotosyntezę i szpeci roślinę. Osobną formą są wełnowce korzeniowe (Rhizoecus), tworzące białe, woskowe skupienia na korzeniach i wewnątrz bryły korzeniowej — roślina słabnie i więdnie bez widocznego szkodnika na częściach nadziemnych. Wełnowcom często towarzyszą mrówki, które zjadają rosę miodową i chronią kolonie przed wrogami naturalnymi.

Tarcznik miękki, którego samice tworzą brązowe, półkoliste, silnie wypukłe „miseczki” (3–6 mm) siedzące nieruchomo na pędach, gałązkach i nasadach liści. Wysysają sok, osłabiając rośliny, i wydzielają obfitą spadź, na której rozwija się czarny grzyb sadzakowy szpecący liście i owoce. Żeruje na drzewach owocowych (śliwa, brzoskwinia), winorośli, krzewach ozdobnych oraz roślinach doniczkowych. Należy do miseczników (tarczniki miękkie, Coccidae), a nie do właściwych tarczników — jego brązowa osłona to zesklerotyzowane ciało samicy, którego nie można od niej oddzielić. W polskim klimacie rozwija zwykle jedno pokolenie w roku. Zimuje jako młodociana larwa (drugie stadium) przyczepiona do pędów i gałązek, w spękaniach kory oraz przy pąkach. Wiosną larwy podejmują żerowanie, a samice szybko rosną, przekształcając się w charakterystyczne, twardniejące „miseczki”. Pod osłoną dojrzała samica składa liczne jaja — często od kilkuset do ponad tysiąca. Wylęgające się z nich larwy wędrujące (tzw. crawlers), zwykle na przełomie czerwca i lipca, rozpełzają się na liście oraz młode pędy, gdzie przyczepiają się i żerują; przed opadnięciem liści wracają na pędy, by przezimować. Objawy porażenia to osłabiony wzrost i zamieranie gałązek przy silnej inwazji, lepka, błyszcząca spadź na liściach i pod rośliną, czarny nalot sadzaka utrudniający fotosyntezę oraz liczne mrówki żerujące na spadzi. Larwy i samice skupiają się w rozwidleniach gałązek, na spodach pędów, u nasady liści oraz wzdłuż nerwów i ogonków liściowych.