W skrócie
- Drzewo ozdobne, nie owocowe — owoce są drobne (poniżej 1 cm), twarde i niejadalne.
- Regularna, wąska korona; popularna odmiana Chanticleer dorasta do około 11 m wysokości i 5 m szerokości.
- Obfite, białe kwitnienie wczesną wiosną, w kwietniu, przed rozwojem liści lub równocześnie z nimi.
- Intensywne, późne przebarwienia jesienne — czerwień i purpura utrzymujące się nierzadko do listopada.
- Wyjątkowo tolerancyjna wobec warunków miejskich: zbitej gleby, okresowej suszy i zanieczyszczeń powietrza.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Różowate (Rosaceae)
- Wysokość
- 8–15 m
- Szerokość
- 4–8 m
- Pokrój
- Stożkowaty
- Tempo wzrostu
- Szybkie
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Gliniasta, Próchniczna, Piaszczysta
- Odczyn
- pH 5.5–7.5
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Kwiecień–Kwiecień
- Mrozoodporność
- USDA 5a–8b
- Rozmnażanie
- Z nasion, Z sadzonek
Charakterystyka
Średniej wielkości drzewo o gęstej, regularnej koronie — u gatunku szeroko stożkowatej, a u najczęściej sadzonych odmian wyraźnie zwężonej, kolumnowo-piramidalnej. Liście są skrętoległe, jajowate do niemal okrągłych, o długości 4–8 cm, całobrzegie lub drobno karbowane, z charakterystycznie wyciągniętym wierzchołkiem; wierzch blaszki jest ciemnozielony i błyszczący. Ta połyskliwa faktura liści to jedna z cech rozpoznawczych gatunku. Jesienią przebarwiają się późno i efektownie — w odcienie czerwieni, purpury i pomarańczu — a barwa utrzymuje się długo, często do listopada. Kwiaty rozwijają się bardzo wcześnie, w kwietniu, przed liśćmi lub równocześnie z nimi: są białe, pięciopłatkowe, zebrane w gęste baldachogrona (corymby) i pojawiają się w ogromnej liczbie, dając wrażenie białej chmury. Ich zapach bywa odbierany jako nieprzyjemny, co jest praktyczną wadą przy nasadzeniach blisko okien. Owocem jest drobny, kulisty, twardy jabłkowaty owoc (mniej niż 1 cm), brązowy i pokryty jasnymi przetchlinkami, niejadalny dla człowieka; mięknie dopiero po przemrożeniu i jest wtedy zjadany przez ptaki. Do polskiej nazwy „drobnoowocowa” nawiązuje właśnie ten miniaturowy owoc, odróżniający gatunek od gruszy pospolitej. Systemowym mankamentem wielu odmian są wąskie, ostre kąty odejścia konarów, które z wiekiem sprzyjają rozłamywaniu się korony podczas wichur i oblodzenia — dlatego formowanie młodych drzew ma tu znaczenie konstrukcyjne, a nie tylko estetyczne.
Popularne odmiany
- ‘Chanticleer’
- Najpopularniejsza odmiana uliczna, sprzedawana też jako Cleveland Select. Korona wąska, kolumnowo-piramidalna, do około 11 m wysokości i 5 m szerokości, o mocniejszej budowie niż Bradford. Liście silnie połyskujące, jesienią czerwono-purpurowe.
- ‘Bradford’
- Historycznie pierwsza masowo sadzona odmiana (wprowadzona w 1960 r.), o gęstej, szeroko owalnej koronie. Wąskie, ostre kąty odejścia gałęzi czynią ją podatną na rozłamywanie się w wieku kilkunastu–dwudziestu kilku lat, dlatego jest dziś wypierana przez mocniejsze selekcje.
- ‘Aristocrat’
- Odmiana o luźniejszej, bardziej otwartej koronie i szerszych kątach odejścia konarów niż Bradford, przez co mniej podatna na rozłamywanie. Dobre, czerwone przebarwienie jesienne.
- ‘Redspire’
- Korona piramidalna, kwiaty nieco większe i obfite; jesienią liście przebarwiają się na żółto-czerwono. Wrażliwsza na zarazę ogniową niż niektóre nowsze selekcje.
- ‘Capital’
- Odmiana o wyraźnie wąskiej, kolumnowej koronie, przydatna do ciasnych nasadzeń ulicznych. Jesienią liście przybierają miedziano-purpurowe barwy.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Po ukorzenieniu dobrze znosi suszę i zbite gleby miejskie; regularnego podlewania wymagają jedynie świeżo posadzone egzemplarze przez pierwsze dwa–trzy sezony.
Nawożenie
Umiarkowanie; na żyznych glebach miejskich nawożenie zwykle jest zbędne.
Sadzenie
Toleruje szeroki zakres gleb, także zbite i okresowo suche; stanowisko słoneczne lub w lekkim półcieniu, z miejscem na rozwój korony.
Przycinanie
U młodych drzew formuje się pojedynczy przewodnik i usuwa gałęzie o ostrych, wąskich kątach odejścia oraz konkurencyjne pędy — to ogranicza późniejsze rozłamywanie się korony.
Choroby i szkodniki
Kwiaty i młode pędy nagle brązowieją, a następnie czernieją, wyglądając jak przypalone ogniem — stąd nazwa choroby. Wierzchołki porażonych pędów charakterystycznie wyginają się ku dołowi w kształt haczyka przypominającego pasterski pastorał. W warunkach dużej wilgotności z porażonych tkanek wydobywa się mleczny, kleisty wyciek bakteryjny, a infekcja szybko postępuje w dół pędu, prowadząc do zamierania całych konarów. Porażone liście i owoce zasychają, lecz długo pozostają na drzewie. Najsilniej porażane są grusza i pigwa, następnie jabłoń, a spośród roślin ozdobnych i dziko rosnących — głóg, irga, ognik (Pyracantha) i jarząb, które bywają groźnym rezerwuarem infekcji. Na korze konarów i pnia powstają wyraźnie odgraniczone, zapadnięte nekrozy (rak zgorzelinowy) z pękającą korą; po jej nacięciu tkanka podkorowa jest przebarwiona na czerwonobrązowo, często z marmurkowatymi smugami. Kropla wycieku bakteryjnego z czasem bursztynieje i zasycha, a obecność bakterii można potwierdzić tzw. testem strumieniowania — ze świeżo przekrojonej porażonej tkanki zanurzonej w wodzie wypływają smużki mętnej zawiesiny bakteryjnej. Porażone owoce czernieją i mumifikują się, pozostając na drzewie, co odróżnia zarazę od zwykłego więdnięcia z niedoboru wody.
Rdza gruszowo-jałowcowaChoroba ma cykl dwużywicielowy: głównym żywicielem jest grusza, a żywicielem pośrednim jałowiec, zwłaszcza sabiński i chiński, na którym grzyb zimuje. Na wierzchniej stronie liści gruszy wiosną pojawiają się jaskrawe, pomarańczowo-czerwone plamy, które stopniowo się powiększają. Latem na spodniej stronie liści, naprzeciw plam, wyrastają brodawkowate, sitkowate wyrostki (ecja) uwalniające zarodniki. Na jałowcu grzyb tworzy wrzecionowate zgrubienia pędów, które wiosną w wilgotnej aurze pęcznieją w galaretowate, pomarańczowe wyrostki. Plamy na wierzchu liścia bywają początkowo drobne i żółtozielone, z czasem przybierają jaskrawą, pomarańczowo-czerwoną barwę z czerwonawą obwódką; w ich centrum, na górnej stronie, widać niekiedy drobne czarne punkty (spermogonia). Odpowiadające im ecja na spodniej stronie mają postać kilkumilimetrowych, jasnobrązowych, rurkowato-sitkowatych wyrostków zebranych w skupiska — to właśnie ten kratkowaty układ dał chorobie niemiecką nazwę „Birnengitterrost” (rdza kratkowa gruszy). Przy silnym porażeniu plam jest wiele, liście przedwcześnie żółkną i opadają, drzewo słabnie i gorzej plonuje; sporadycznie plamy pojawiają się też na ogonkach liściowych, młodych pędach i owocach. Cykl jest ściśle jednokierunkowy: wiosną, w wilgotnej aurze, galaretowate wyrosty na jałowcu uwalniają zarodniki podstawkowe przenoszone przez wiatr nawet na setki metrów, które zakażają wyłącznie gruszę — grzyb nie przenosi się z gruszy na gruszę, a dojrzałe ecja na liściach gruszy uwalniają z kolei zarodniki zakażające z powrotem jałowiec, nie kolejne grusze.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | — |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Gatunek opisano na podstawie roślin z Chin; epitet calleryana upamiętnia Josepha Callery'ego, francuskiego misjonarza zbierającego rośliny w Chinach w XIX wieku. Do ogrodnictwa zachodniego Pyrus calleryana trafiła na większą skalę na początku XX wieku za sprawą sprowadzania nasion do Stanów Zjednoczonych, pierwotnie w celu wykorzystania jako odporna na zarazę ogniową podkładka dla gruszy uprawnych. Szybko dostrzeżono jednak walory ozdobne i przydatność jako drzewa ulicznego: w 1960 roku wprowadzono do handlu odmianę Bradford, która na dekady stała się jednym z najczęściej sadzonych drzew miejskich w Ameryce Północnej. Jej słabość konstrukcyjna — skłonność do rozłamywania się w wieku kilkunastu–dwudziestu kilku lat — doprowadziła później do wysypu selekcji o mocniejszej budowie korony i szerszych kątach odejścia gałęzi, takich jak Chanticleer, Aristocrat czy Redspire. W Ameryce Północnej masowe nasadzenia obcopylnych odmian doprowadziły do niekontrolowanego krzyżowania i zdziczenia gatunku, który uznano tam za roślinę inwazyjną, a w kilku stanach objęto zakazem sprzedaży. W Europie i w Polsce grusza drobnoowocowa nie jest traktowana jako gatunek inwazyjny i pozostaje cenionym, wytrzymałym drzewem zieleni miejskiej, sadzonym głównie w postaci odmiany Chanticleer.
Zastosowanie
Podstawowe zastosowanie to zieleń miejska: drzewo alejowe, przyuliczne, na parkingi, place i wąskie pasy zieleni, gdzie liczy się regularny pokrój, odporność na suszę, zbitą glebę i zanieczyszczenia oraz brak brudzących, dużych owoców. W ogrodach prywatnych i parkach sadzi się je jako soliter dający wczesny, obfity efekt kwitnienia i mocne barwy jesienne. Odmiany o wąskiej koronie, przede wszystkim Chanticleer, dobrze sprawdzają się przy ciasnych ulicach i na małych działkach, gdzie szeroko rozłożyste drzewo nie zmieściłoby się bez kolizji. Sadzi się je jesienią (październik–listopad) lub wczesną wiosną (marzec–kwiecień), na stanowisku słonecznym lub w lekkim półcieniu, w rozstawie 4–7 m przy nasadzeniach szpalerowych. Gatunek toleruje szeroki zakres gleb — od piaszczystych po gliniaste, o odczynie od lekko kwaśnego po lekko zasadowy — oraz okresową suszę po ukorzenieniu, dlatego nie wymaga starannego przygotowania podłoża. Kluczowym zabiegiem pielęgnacyjnym jest cięcie formujące młodych drzew: wyprowadzenie pojedynczego przewodnika i usunięcie gałęzi o wąskich, ostrych kątach odejścia znacząco zmniejsza ryzyko późniejszego rozłamania korony. Ze względu na nieprzyjemny zapach kwiatów warto unikać sadzenia tuż pod oknami. Grusza drobnoowocowa nie jest drzewem owocowym i nie sadzi się jej dla plonu.
Ciekawostki
- Odmiana Chanticleer bywa sprzedawana pod drugą nazwą Cleveland Select — to ta sama roślina wprowadzona do handlu dwiema drogami.
- Owoce mięknieją dopiero po przemrożeniu i zimą stanowią pokarm dla ptaków, które roznoszą nasiona.
- Choć gatunek wywodzi się z gruszy hodowanej pierwotnie jako odporna podkładka, sam owocuje drobnymi, twardymi i niejadalnymi owocami.
- W Ameryce Północnej to samo drzewo, które przez dekady było wzorem drzewa ulicznego, trafiło ostatecznie na listy gatunków inwazyjnych i objęto je zakazami sprzedaży w części stanów.
Najczęstsze pytania
Czy owoce gruszy drobnoowocowej są jadalne?
Nie. Owoce są drobne (poniżej 1 cm), twarde i niejadalne dla człowieka. Mięknieją dopiero po przemrożeniu i wtedy zjadają je ptaki. To roślina wyłącznie ozdobna, nie owocowa — nie sadzi się jej dla plonu.
Czym różni się grusza drobnoowocowa od gruszy pospolitej?
Grusza pospolita (Pyrus communis) to drzewo owocowe dające jadalne gruszki, natomiast grusza drobnoowocowa jest gatunkiem ozdobnym o miniaturowych, niejadalnych owocach. Sadzi się ją dla kwitnienia, jesiennych barw i wąskiej, regularnej korony, głównie jako drzewo miejskie.
Jaka odmiana gruszy drobnoowocowej jest najczęściej sadzona przy ulicach?
Najpopularniejsza jest odmiana Chanticleer (sprzedawana też pod nazwą Cleveland Select) — o wąskiej, kolumnowo-piramidalnej koronie do około 11 m wysokości i 5 m szerokości oraz mocniejszej budowie niż starsza odmiana Bradford, która była podatna na rozłamywanie się.
Czy grusza drobnoowocowa przetrwa polską zimę?
Tak. Gatunek jest mrozoodporny w strefach USDA 5a–8b i w większości kraju rośnie w gruncie bez zabezpieczeń. Świeżo posadzone egzemplarze warto przez pierwsze zimy ściółkować, a stanowisko dobierać z dala od mrozowisk.
Dlaczego korona starszych drzew się rozłamuje?
Wiele odmian, zwłaszcza dawna Bradford, wytwarza gałęzie o wąskich, ostrych kątach odejścia, które z wiekiem pękają pod ciężarem śniegu, oblodzenia lub przy wichurach. Ryzyko ogranicza cięcie formujące młodych drzew i wybór odmian o mocniejszej budowie, jak Chanticleer czy Aristocrat.
Źródła
- Missouri Botanical Garden — Pyrus calleryanaInstytucja / ogród botaniczny
- RHS — Pyrus calleryanaInstytucja / ogród botaniczny
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
