Rdza gruszowo-jałowcowa

Objawy

Choroba ma cykl dwużywicielowy: głównym żywicielem jest grusza, a żywicielem pośrednim jałowiec, zwłaszcza sabiński i chiński, na którym grzyb zimuje. Na wierzchniej stronie liści gruszy wiosną pojawiają się jaskrawe, pomarańczowo-czerwone plamy, które stopniowo się powiększają. Latem na spodniej stronie liści, naprzeciw plam, wyrastają brodawkowate, sitkowate wyrostki (ecja) uwalniające zarodniki. Na jałowcu grzyb tworzy wrzecionowate zgrubienia pędów, które wiosną w wilgotnej aurze pęcznieją w galaretowate, pomarańczowe wyrostki. Plamy na wierzchu liścia bywają początkowo drobne i żółtozielone, z czasem przybierają jaskrawą, pomarańczowo-czerwoną barwę z czerwonawą obwódką; w ich centrum, na górnej stronie, widać niekiedy drobne czarne punkty (spermogonia). Odpowiadające im ecja na spodniej stronie mają postać kilkumilimetrowych, jasnobrązowych, rurkowato-sitkowatych wyrostków zebranych w skupiska — to właśnie ten kratkowaty układ dał chorobie niemiecką nazwę „Birnengitterrost” (rdza kratkowa gruszy). Przy silnym porażeniu plam jest wiele, liście przedwcześnie żółkną i opadają, drzewo słabnie i gorzej plonuje; sporadycznie plamy pojawiają się też na ogonkach liściowych, młodych pędach i owocach. Cykl jest ściśle jednokierunkowy: wiosną, w wilgotnej aurze, galaretowate wyrosty na jałowcu uwalniają zarodniki podstawkowe przenoszone przez wiatr nawet na setki metrów, które zakażają wyłącznie gruszę — grzyb nie przenosi się z gruszy na gruszę, a dojrzałe ecja na liściach gruszy uwalniają z kolei zarodniki zakażające z powrotem jałowiec, nie kolejne grusze.

Zwalczanie

Wycinanie i niszczenie porażonych, zgrubiałych pędów jałowca ogranicza źródło infekcji dla gruszy. Wiosną, w okresie infekcji, grusze można chronić opryskami fungicydowymi powtarzanymi w czasie uwalniania zarodników z jałowca. Same porażone liście gruszy należy usuwać, choć nie przerywa to cyklu choroby, bo grzyb nie zimuje na gruszy. Skuteczność zależy przede wszystkim od ograniczenia źródła infekcji, czyli jałowca — sam oprysk gruszy, bez usunięcia lub oddalenia porażonych jałowców z otoczenia (nawet do kilkuset metrów), daje efekt tylko częściowy. Zgrubiałe pędy jałowca najlepiej wycinać poniżej zgrubienia późną zimą lub przedwiośniem, zanim wiosenna wilgoć spęcznieje galaretowate wyrosty i uwolni zarodniki; ścięty materiał trzeba spalić lub wynieść. Ochronę gruszy fungicydami prowadzi się profilaktycznie w okresie infekcji — od fazy pękania pąków i kwitnienia do około czerwca — powtarzając zabiegi co 10–14 dni w wilgotnej pogodzie, tak by trafić w moment uwalniania zarodników z jałowca; po wykształceniu plam interwencja jest już znacznie mniej skuteczna. Usuwanie porażonych liści gruszy nie przerywa cyklu (infekcja i tak wraca z jałowca), ale ogranicza liczbę ecjów uwalniających zarodniki zakażające jałowiec, więc konsekwentnie stosowane przez lata zmniejsza presję choroby w otoczeniu.

Profilaktyka

Podstawą jest przestrzenne oddzielenie obu żywicieli — nie należy sadzić gruszy w sąsiedztwie jałowców sabińskich i chińskich, a w rejonach nasilonego występowania choroby warto zrezygnować z tych gatunków jałowca na rzecz odmian odpornych. Pomaga także wybór mniej podatnych odmian gruszy. Ponieważ zarodniki przenoszą się wiatrem na setki metrów, w gęstej zabudowie pełna izolacja bywa nieosiągalna — warto wtedy usunąć podatne jałowce z własnej działki i zachęcić do tego sąsiadów, a wiosną monitorować drzewa. Najbardziej podatne są jałowiec sabiński (Juniperus sabina) i chiński (J. chinensis) oraz ich odmiany; jałowiec pospolity (J. communis) jest zwykle odporny lub mało podatny, więc zamiast całkiem rezygnować z jałowców można wybrać gatunki i odmiany mniej wrażliwe. Późną zimą warto przejrzeć jałowce i wyciąć wrzecionowate zgrubienia, zanim spęcznieją. Po stronie gruszy pomagają: przewiewne stanowisko i cięcie prześwietlające (szybkie osychanie liści), zrównoważone nawożenie, jesienne wygrabianie i usuwanie opadłych liści oraz dobór odmian mniej podatnych. Choroba rzadko zagraża życiu drzewa, więc przy pojedynczych plamach zwykle wystarczają działania sanitarne bez sięgania po chemię.

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne

Metody ekologiczne i biologiczne

Metoda	Jak działa	Kiedy stosować
Eliminacja jałowca — żywiciela pośredniego	Usunięcie lub oddalenie podatnych jałowców (sabiński, chiński) ogranicza lokalne źródło zarodników — grzyb zimuje na jałowcu, nie na gruszy.	Późna zima / przedwiośnie, przed pęcznieniem galaretowatych wyrostów
Sanitarne cięcie i usuwanie porażonych organów	Wycinanie zgrubiałych pędów jałowca i zbieranie porażonych liści gruszy ogranicza masę zarodników; działa wspomagająco, gdy jałowiec zostaje w pobliżu.	Jałowiec — przedwiośnie; liście gruszy — przez cały sezon
Agrotechnika i odmiany mniej podatne	Przewiewne stanowisko i cięcie prześwietlające przyspieszają osychanie liści, a wybór mniej podatnych odmian gruszy i jałowca obniża presję choroby.	—

Metody chemiczne

Metoda	Jak działa	Kiedy stosować
Fungicydy systemiczne (triazole, IBE/DMI)	Preparaty wchłaniane, hamujące biosyntezę steroli grzyba; chronią młode liście gruszy, stosowane profilaktycznie co 10–14 dni w wilgotnej pogodzie.	Od pękania pąków i kwitnienia do ok. czerwca
Rotacja z fungicydem o innym mechanizmie (strobiluryny, QoI)	Naprzemienne stosowanie lub mieszaniny z fungicydem o odmiennym mechanizmie ogranicza ryzyko uodpornienia patogenu w programie ochrony.	—

Podajemy grupy i mechanizmy działania, nie marki — konkretne preparaty i ich dopuszczenie różnią się między krajami i bywają wycofywane. Zawsze sprawdź aktualną etykietę i stosuj się do niej.