Grusza pospolita

Na liściach pojawiają się oliwkowozielone, aksamitne, rozmyte plamy, które z czasem ciemnieją i brązowieją; silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają. Na owocach powstają ciemne, korkowate plamy, które w miarę wzrostu owocu pękają, dając charakterystyczne spękania i deformacje. Porażone owoce drobnieją, gorzej się przechowują i tracą wartość handlową. Pierwsze plamy widać zwykle na najmłodszych, rozwijających się liściach oraz na działkach kielicha kwiatów; początkowo są słabo odgraniczone, później przybierają wyraźnie ciemnooliwkowe do czarnobrunatnego zabarwienie z aksamitnym nalotem zarodnikowania. Wiosenne infekcje pierwotne wywołują askospory wyrzucane podczas deszczu z owocników zimujących w opadłych liściach; z powstałych plam tworzą się z kolei konidia odpowiedzialne za liczne infekcje wtórne w ciągu lata. Wczesne porażenie zawiązków prowadzi do jednostronnego wzrostu i silnej deformacji owocu, a pęknięcia korkowej tkanki stają się wrotami dla grzybów gnilnych i zgnilizn przechowalniczych. U odmian szczególnie podatnych parch tworzy także strupy i spękania na młodych pędach oraz gałązkach, które w kolejnym sezonie stają się dodatkowym źródłem zarodników. Osobną postacią jest tzw. parch przechowalniczy — drobne, punktowe plamki ujawniające się dopiero w chłodni, gdy owoce zostały zakażone tuż przed zbiorem.

Na owocach ziarnkowych i pestkowych pojawiają się brązowe, powiększające się plamy gnilne, na których tworzą się koncentrycznie ułożone, szarobeżowe poduszeczki zarodników. Porażone owoce gniją, zasychają i mumifikują się, często pozostając na drzewie do następnego sezonu. Wiosną grzyb poraża także kwiaty i krótkopędy, powodując ich zgorzel oraz zamieranie końcówek gałązek. Choroba ma dwie wyraźne fazy. Wiosenna moniliowa zgorzel (najczęściej Monilinia laxa na drzewach pestkowych — wiśni, czereśni, śliwie, morelach) zaczyna się od kwiatów, które brązowieją, więdną i zasychają, nie opadając; infekcja wnika przez szyjkę słupka do krótkopędu, obrączkuje go i powoduje zamieranie całych pędów z uschniętymi liśćmi zwisającymi jak po przypaleniu — stąd mylące podobieństwo do uszkodzeń przymrozkowych. U drzew pestkowych na porażonych pędach często pojawia się wyciek gumy (gummoza) oraz drobne, spękane zrakowacenia kory. Letnio-jesienna brunatna zgnilizna owoców (głównie Monilinia fructigena na jabłoni i gruszy) rozwija się na dojrzewających owocach: plama gnilna szybko obejmuje cały owoc, miąższ brązowieje i mięknie, a na powierzchni wyrastają charakterystyczne, koncentrycznie ułożone kręgi kremowo-beżowych poduszeczek zarodników konidialnych. W chłodnych warunkach (m.in. w przechowalni) owoce mogą przybrać postać twardych, czarno-lśniących mumii pozbawionych sporulacji (tzw. czarna zgnilizna). Zmumifikowane owoce zawieszone na drzewie oraz rak monilijny na pędach są głównym źródłem zarodników w kolejnym sezonie.

Kwiaty i młode pędy nagle brązowieją, a następnie czernieją, wyglądając jak przypalone ogniem — stąd nazwa choroby. Wierzchołki porażonych pędów charakterystycznie wyginają się ku dołowi w kształt haczyka przypominającego pasterski pastorał. W warunkach dużej wilgotności z porażonych tkanek wydobywa się mleczny, kleisty wyciek bakteryjny, a infekcja szybko postępuje w dół pędu, prowadząc do zamierania całych konarów. Porażone liście i owoce zasychają, lecz długo pozostają na drzewie. Najsilniej porażane są grusza i pigwa, następnie jabłoń, a spośród roślin ozdobnych i dziko rosnących — głóg, irga, ognik (Pyracantha) i jarząb, które bywają groźnym rezerwuarem infekcji. Na korze konarów i pnia powstają wyraźnie odgraniczone, zapadnięte nekrozy (rak zgorzelinowy) z pękającą korą; po jej nacięciu tkanka podkorowa jest przebarwiona na czerwonobrązowo, często z marmurkowatymi smugami. Kropla wycieku bakteryjnego z czasem bursztynieje i zasycha, a obecność bakterii można potwierdzić tzw. testem strumieniowania — ze świeżo przekrojonej porażonej tkanki zanurzonej w wodzie wypływają smużki mętnej zawiesiny bakteryjnej. Porażone owoce czernieją i mumifikują się, pozostając na drzewie, co odróżnia zarazę od zwykłego więdnięcia z niedoboru wody.

Choroba ma cykl dwużywicielowy: głównym żywicielem jest grusza, a żywicielem pośrednim jałowiec, zwłaszcza sabiński i chiński, na którym grzyb zimuje. Na wierzchniej stronie liści gruszy wiosną pojawiają się jaskrawe, pomarańczowo-czerwone plamy, które stopniowo się powiększają. Latem na spodniej stronie liści, naprzeciw plam, wyrastają brodawkowate, sitkowate wyrostki (ecja) uwalniające zarodniki. Na jałowcu grzyb tworzy wrzecionowate zgrubienia pędów, które wiosną w wilgotnej aurze pęcznieją w galaretowate, pomarańczowe wyrostki. Plamy na wierzchu liścia bywają początkowo drobne i żółtozielone, z czasem przybierają jaskrawą, pomarańczowo-czerwoną barwę z czerwonawą obwódką; w ich centrum, na górnej stronie, widać niekiedy drobne czarne punkty (spermogonia). Odpowiadające im ecja na spodniej stronie mają postać kilkumilimetrowych, jasnobrązowych, rurkowato-sitkowatych wyrostków zebranych w skupiska — to właśnie ten kratkowaty układ dał chorobie niemiecką nazwę „Birnengitterrost” (rdza kratkowa gruszy). Przy silnym porażeniu plam jest wiele, liście przedwcześnie żółkną i opadają, drzewo słabnie i gorzej plonuje; sporadycznie plamy pojawiają się też na ogonkach liściowych, młodych pędach i owocach. Cykl jest ściśle jednokierunkowy: wiosną, w wilgotnej aurze, galaretowate wyrosty na jałowcu uwalniają zarodniki podstawkowe przenoszone przez wiatr nawet na setki metrów, które zakażają wyłącznie gruszę — grzyb nie przenosi się z gruszy na gruszę, a dojrzałe ecja na liściach gruszy uwalniają z kolei zarodniki zakażające z powrotem jałowiec, nie kolejne grusze.

Choroba poraża głównie jabłoń i gruszę. Na pędach i konarach tworzą się zapadnięte, koncentrycznie spękane i stopniowo rozrastające się rany, tak zwane raki, w obrębie których kora i drewno obumierają. Wokół rany drzewo wytwarza wały tkanki przyrannej (kalusa), próbując ją zabliźnić. Jesienią i w wilgotne dni na brzegach raków pojawiają się drobne, ceglastoczerwone owocniki grzyba. Gałęzie powyżej raka zamierają, a młode pędy bywają porażane przez blizny liściowe i szybko giną. Rak jest raną wieloletnią — grzyb zimuje w porażonej korze i co roku poszerza obwódkę martwicy, przez co brzegi rany układają się w charakterystyczne, koncentryczne pierścienie na przemian obumierającej tkanki i wałów kalusa (obraz przypominający „tarczę strzelniczą”). Grzyb wytwarza dwa typy zarodników: latem, w wilgoci, na powierzchni raka pojawiają się kremowobiałe, śluzowate poduszeczki zarodników konidialnych, a jesienią i zimą — wspomniane ceglastoczerwone, kuliste owocniki (perytecja) z zarodnikami workowymi. Zakażenie następuje przede wszystkim przez zranienia oraz naturalne wrota infekcji: świeże blizny po opadłych liściach, blizny przylistkowe i przetchlinki (lenticele), a także rany po cięciu i zbiorze owoców, pęknięcia mrozowe oraz uszkodzenia po żerowaniu bawełnicy korówki. Pęd lub konar całkowicie obrączkowany przez raka zamiera powyżej rany. Ten sam grzyb bywa też sprawcą zgnilizny owoców — najczęściej rozwijającej się od strony kielicha i ujawniającej się dopiero w przechowalni.

Motyl nocny o rozpiętości skrzydeł 15–20 mm; przednie skrzydła szarobrązowe z charakterystyczną miedzistą, lśniącą plamą na końcu. Gąsienica jest biaława do różowawej, z brązową głową, dorasta do około 18 mm i drąży korytarz aż do gniazda nasiennego jabłka lub gruszki (rzadziej pigwy czy orzecha). Objawy: „robaczywe” owoce, otwory wgryzu z brunatnymi odchodami przypominającymi trociny oraz przedwczesne opadanie owoców. Gąsienica ma pięć par odnóży odwłokowych — to kluczowa cecha odróżniająca ją od larwy owocnicy jabłkowej (pilarza), która ma ich sześć i więcej. Owocówka zimuje jako wyrośnięta gąsienica w gęstym oprzędzie ukrytym w spękaniach kory, pod jej odstającymi płatami, w glebie u podstawy pnia lub w skrzynkach na owoce; wiosną przepoczwarza się, a motyle wylatują zwykle od końca kwitnienia jabłoni (maj–czerwiec). Loty odbywają się o zmierzchu i nocą, przy temperaturze powietrza powyżej około 15°C. Samice składają jaja pojedynczo na owocach i liściach w ich pobliżu; po około jednym–dwóch tygodniach wylęgają się gąsienice, które po krótkiej wędrówce wgryzają się w owoc i kierują do komory nasiennej, żerując na miąższu i nasionach. W warunkach Polski rozwija się zwykle jedno pełne pokolenie, a w cieplejsze lata i na południu kraju częściowe drugie, którego żer sięga zbiorów. Uszkodzone owoce gniją, opadają przedwcześnie i nie nadają się do przechowywania.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Drobne owady ssące, których osobniki dorosłe przypominają maleńkie skoczki lub cykady i zeskakują z pędów przy potrząśnięciu. Płaskie, żółtawe larwy żerują na pędach, liściach i owocach gruszy, wydzielając obfitą, lepką rosę miodową. Na rosie rozwija się czarna czerń sadzakowa, przez którą liście, pędy i owoce są oblepione i osmolone, roślina słabnie, a owoce deformują się i brudzą. Miodówka bywa też wektorem groźnego zamierania (fitoplazmy) gruszy, co czyni ją szczególnie niebezpieczną. Dorosłe osobniki mają 2,5–3 mm długości i dachówkowato złożone skrzydła; występują w dwóch sezonowych formach — większa, ciemna (brunatno-czarna) forma zimowa przezimowuje, a mniejsza, jaśniejsza żółto-zielona forma letnia rozwija się w cieplejszych miesiącach. Jaja są drobne, wydłużone, początkowo żółtawe, później pomarańczowe, składane łańcuszkami wzdłuż pędów, u nasady pąków i na krótkopędach. Wylęgłe larwy (nimfy) są spłaszczone i owalne, tkwią w kropli własnej rosy miodowej, z wiekiem ciemnieją i wykształcają zawiązki skrzydeł. W ciągu sezonu rozwija się kilka nakładających się pokoleń (zwykle 3–5). Owad zimuje jako dorosła forma zimowa w szczelinach kory, pod łuszczącą się korą i w ściółce w sadzie oraz jego otoczeniu; samice składają pierwsze jaja bardzo wcześnie, jeszcze przed pękaniem pąków, na nagich pędach. Przy silnym porażeniu liście przedwcześnie opadają, przyrosty są słabe, a owoce ordzawione i zabrudzone przez czerń.

Gąsienice zwijają, składają i sklejają liście oprzędem z jedwabnych nici, tworząc kryjówki, w których żerują ukryte przed wzrokiem. Zaniepokojone gwałtownie wiją się do tyłu i spuszczają na nici, co ułatwia ich rozpoznanie; dorosłe to drobne motyle o dzwonowatym zarysie złożonych skrzydeł. Żywicielami są drzewa owocowe (jabłoń, grusza, śliwa), krzewy ozdobne i róża. Objawy: gąsienice wygryzają liście, pąki kwiatowe i zawiązki owoców oraz uszkadzają skórkę dojrzewających owoców, obniżając ich wartość. Nazwa obejmuje wiele gatunków z rodziny zwójkowatych (Tortricidae) o zbliżonym trybie życia — m.in. zwójkę siatkóweczkę (Adoxophyes orana) i różóweczkę (Archips rosana). Gąsienice są smukłe, długości do ok. 1,5–2 cm, zwykle jasno- lub oliwkowozielone z ciemniejszą głową i tarczką karkową, przy tym bardzo ruchliwe. Motyle mają rozpiętość skrzydeł ok. 15–25 mm; w spoczynku składają przednie skrzydła dachówkowato, co daje charakterystyczny dzwonowaty (trapezowaty) obrys, a ich deseń jest szarobrunatny z ciemniejszym przepasaniem. Cykl zależy od gatunku: zwójki zimują jako jaja złożone plackami na korze albo jako młode gąsienice ukryte w szczelinach kory i pod łuskami pąków; wiosną wgryzają się w pęczniejące pąki, potem przenoszą się na liście i zawiązki, a w sezonie rozwija się jedno lub dwa pokolenia. Cechą diagnostyczną na owocach ziarnkowych jest przytwierdzenie liścia do owocu i płytkie wyjadanie skórki pod nim, po którym pozostają nieregularne, korkowaciejące blizny, podczas gdy miąższ w głębi jest nienaruszony. Na różach i krzewach ozdobnych objawem są zwinięte, powiązane oprzędem młode listki oraz wygryzione pąki.

Niewielki chrząszcz z rodziny ryjkowcowatych, długości około 4–5 mm, brązowoszary, z jasną, ukośną przepaską w kształcie litery V na pokrywach i długim, wygiętym ryjkiem. Wczesną wiosną, jeszcze przed kwitnieniem, samice składają pojedyncze jaja do wnętrza rozwijających się pąków kwiatowych; wylęgła beznoga larwa wyjada wnętrze pąka, który przestaje się rozwijać, brązowieje i zasycha, pozostając zamknięty niczym „zaparzony” — to najbardziej rzucający się w oczy objaw. Żeruje na jabłoni i gruszy; przy silnym nasileniu potrafi zniszczyć znaczną część zawiązków kwiatowych. Głównym i właściwym żywicielem jest jabłoń — na gruszy analogiczne uszkodzenia pąków wyrządzają przede wszystkim inne, blisko spokrewnione gatunki kwieciaków (m.in. kwieciak gruszowiec, Anthonomus piri), więc porażenie grusz tylko sporadycznie można przypisać temu gatunkowi. Gatunek rozwija jedno pokolenie w roku. Dorosłe chrząszcze zimują w szczelinach kory, pod jej odstającymi płatami, w ściółce i u nasady pni; wczesną wiosną, gdy temperatura przekroczy kilka stopni (mniej więcej w fazie nabrzmiewania i zielonego pąka), wychodzą z kryjówek i wchodzą w korony. Żerując, nakłuwają ryjkiem pęczniejące pąki, z których wypływają kropelki soku — objaw nazywany „płaczem pąków”. Samica drąży ryjkiem otwór w pąku kwiatowym i składa do jego wnętrza pojedyncze jajo. Larwa rozwija się w ukryciu, wyjadając pręciki i słupek, po czym przepoczwarcza się wewnątrz zbrązowiałego, nierozwiniętego pąka — zeschłe płatki tworzą nad nim charakterystyczny brunatny „kapturek”. Młode chrząszcze nowego pokolenia wygryzają się na przełomie wiosny i lata, krótko żerują na liściach, a następnie wycofują się do kryjówek na letni spoczynek i zimowanie. Szkodliwość silnie zależy od obfitości kwitnienia: w latach bujnego kwitnienia zniszczenie części pąków działa jak naturalne przerzedzanie i bywa obojętne dla plonu, natomiast przy słabym kwitnieniu straty zawiązków są dotkliwe.

Motyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.