Papryka roczna

Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.

Grzyb glebowy poraża system korzeniowy i wnika do wiązek przewodzących, blokując przepływ wody w roślinie. Rośliny więdną, początkowo w upalne dni i często jednostronnie lub od dolnych liści, następnie żółkną i zamierają mimo wilgotnej gleby. Na poprzecznym przekroju łodygi widoczne jest charakterystyczne brunatne przebarwienie wiązek przewodzących. Choroba nasila się w cieple — optimum rozwoju patogena przypada na wysokie temperatury gleby (ok. 25–30°C), dlatego pierwsze objawy pojawiają się zwykle w pełni lata. We wczesnej fazie rośliny więdną w upalne południe, a nocą lub po podlaniu chwilowo się podnoszą; z czasem więdnięcie staje się trwałe. Żółknięcie postępuje od najstarszych, dolnych liści ku górze i bywa wyraźnie jednostronne — niekiedy porażona jest tylko połowa liścia lub jedna strona pędu, po tej stronie, którą biegną zatkane wiązki. Rośliny są słabiej wyrośnięte (zahamowanie wzrostu), a u siewek fuzarioza objawia się jako zgorzel i przewracanie się rozsady. Brunatne przebarwienie wiązek to najpewniejsza cecha rozpoznawcza — u fuzariozy jest zwykle intensywne i sięga głęboko w łodygę oraz w korzenie. W wilgotnych warunkach, zwłaszcza u podstawy łodygi lub na powierzchni przekroju, może pojawić się delikatny różowo-łososiowy lub biały nalot zarodnikowania grzyba. Fusarium oxysporum występuje w wyspecjalizowanych formach (formae speciales), z których każda poraża tylko określony gatunek lub rodzaj rośliny (np. pomidor, ogórek, groch, goździk, banan), co pomaga odróżnić go od patogenów o szerokim zakresie żywicieli.

Na liściach pojawia się charakterystyczna mozaika — nieregularne, przeplatające się jasno- i ciemnozielone lub żółte plamy i smugi. Liście bywają zdeformowane, pomarszczone, kędzierzawe i drobniejsze, a całe rośliny karłowacieją i słabo owocują. Objawy najsilniej widoczne są na młodych liściach, a owoce ogórka, cukinii czy pomidora mogą być plamiste i zniekształcone. Choroba dotyka wielu warzyw, bylin i roślin ozdobnych. Obraz chorobowy zależy od konkretnego wirusa, gatunku żywiciela i temperatury — ten sam patogen daje różne objawy na różnych roślinach. Cechą rozpoznawczą jest to, że mozaika ma charakter systemiczny (obejmuje całą roślinę i rozwija się od najmłodszych liści), a nie punktowy jak plamistości grzybowe — brak tu wyraźnie odgraniczonych plam z obwódką, nalotu grzybni czy owocników. Poza mozaiką występują rozjaśnienie nerwów (przejaśnienie tkanki wzdłuż unerwienia), pasmowanie oraz pęcherzykowate wybrzuszenia blaszki. Silne zwężenie i nitkowatość liści pomidora (tzw. objaw „sznurowadła”) wiąże się przede wszystkim z CMV (wirus mozaiki ogórka), sporadycznie z tobamowirusami, podczas gdy TMV/ToMV dają głównie mozaikę i marmurkowatość liści. Na owocach obserwuje się plamistość, koncentryczne pierścienie, brodawkowate wybrzuszenia (ogórek) i nierównomierne dojrzewanie (pomidor), a na kwiatach roślin ozdobnych — przełamanie barwy, czyli smugi i plamki odbarwień na płatkach. W wysokiej temperaturze (powyżej ~28–30°C) objawy potrafią się maskować i chwilowo zanikać, by powrócić po ochłodzeniu — nie oznacza to wyleczenia rośliny.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Drobne (1–2 mm) białe owady przypominające maleńkie ćmy, zrywające się chmurą po poruszeniu rośliny. Żerują na spodniej stronie liści, wysysając soki i wydzielając rosę miodową. Powodują żółknięcie i osłabienie. Częsty na pomidorach, papryce, ogórkach i pelargoniach, zwłaszcza w tunelach i szklarniach. Skrzydła dorosłych pokryte są białym, woskowym nalotem (stąd nazwa) i w spoczynku układają się płasko, dachówkowato nad ciałem. Samice składają jaja na spodzie młodych liści, często w charakterystyczne łuki lub okręgi, na krótkich trzoneczkach. Z jaj wychodzą ruchliwe larwy pierwszego stadium (tzw. wędrowniczki), które po znalezieniu miejsca żerowania tracą zdolność ruchu i jako płaskie, owalne, przezroczysto-zielonkawe „tarczki” przysysają się do liścia aż do przepoczwarczenia. Objawy żerowania to jasne plamki, żółknięcie i więdnięcie liści oraz — najbardziej uciążliwa — obfita rosa miodowa, na której rozwija się czerń sadzakowa (grzyby sadzakowe) oszpecająca liście i owoce oraz ograniczająca fotosyntezę. W ogrzewanych szklarniach mączlik rozwija się bez przerwy, dając wiele nakładających się pokoleń przez cały rok; w polskim klimacie nie przezimuje na zewnątrz (ginie od mrozu), więc źródłem inwazji są uprawy pod osłonami oraz zawleczone sadzonki, a latem owady mogą przelatywać do gruntu. Mączlik bywa też wektorem wirusów roślinnych (krinowirusów, np. wirusa chlorozy pomidora).

Maleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.

Bardzo drobne (1–2 mm), smukłe i wydłużone owady o strzępiastych (frędzlastych) skrzydłach, barwy żółtej, brązowej lub czarnej; larwy jasnożółte i bezskrzydłe. Wysysają sok z komórek liści, płatków i pąków. Objawy: srebrzyste lub srebrzystoszare smugi i plamy na liściach, drobne czarne kropki odchodów oraz deformacje i zniekształcenia młodych liści, pąków i kwiatów. Szczególnie groźne pod osłonami i na roślinach doniczkowych; niektóre gatunki przenoszą wirusy roślin. Srebrzysty połysk powstaje wtedy, gdy szkodnik wyssie zawartość komórek skórki — puste, wypełnione powietrzem komórki odbijają światło jak metaliczne smugi; towarzyszą im lśniące czarne kropki odchodów, które odróżniają żerowanie wciornastków od większości innych szkodników ssących. Aparat gębowy jest kłująco-ssący i asymetryczny (tylko jedna żuwaczka), więc owad najpierw drapie tkankę, a potem wysysa wypływający sok. Na kwiatach żerowanie daje białe lub brunatne przebarwienia i deformacje płatków — dotkliwe na różach, chryzantemach, storczykach i cyklamenach. Cykl rozwojowy jest krótki i w ciepłych warunkach pokolenia zachodzą na siebie: samice składają jaja wkłute w tkankę rośliny, larwy (dwa stadia) żerują na liściach, po czym spadają do gleby lub ściółki, gdzie przechodzą przez nieruchliwe stadia przedpoczwarki i poczwarki. Do najgroźniejszych należą wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis) — kluczowy szkodnik szklarniowy i wektor tospowirusów (m.in. brązowej plamistości pomidora, TSWV) — oraz wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci). Wirusy pobierają wyłącznie larwy, a przenoszą je dorosłe, dlatego ograniczanie larw zmniejsza też ryzyko infekcji wirusowych.