Fuzaryjne więdnięcie

Objawy

Grzyb glebowy poraża system korzeniowy i wnika do wiązek przewodzących, blokując przepływ wody w roślinie. Rośliny więdną, początkowo w upalne dni i często jednostronnie lub od dolnych liści, następnie żółkną i zamierają mimo wilgotnej gleby. Na poprzecznym przekroju łodygi widoczne jest charakterystyczne brunatne przebarwienie wiązek przewodzących. Choroba nasila się w cieple — optimum rozwoju patogena przypada na wysokie temperatury gleby (ok. 25–30°C), dlatego pierwsze objawy pojawiają się zwykle w pełni lata. We wczesnej fazie rośliny więdną w upalne południe, a nocą lub po podlaniu chwilowo się podnoszą; z czasem więdnięcie staje się trwałe. Żółknięcie postępuje od najstarszych, dolnych liści ku górze i bywa wyraźnie jednostronne — niekiedy porażona jest tylko połowa liścia lub jedna strona pędu, po tej stronie, którą biegną zatkane wiązki. Rośliny są słabiej wyrośnięte (zahamowanie wzrostu), a u siewek fuzarioza objawia się jako zgorzel i przewracanie się rozsady. Brunatne przebarwienie wiązek to najpewniejsza cecha rozpoznawcza — u fuzariozy jest zwykle intensywne i sięga głęboko w łodygę oraz w korzenie. W wilgotnych warunkach, zwłaszcza u podstawy łodygi lub na powierzchni przekroju, może pojawić się delikatny różowo-łososiowy lub biały nalot zarodnikowania grzyba. Fusarium oxysporum występuje w wyspecjalizowanych formach (formae speciales), z których każda poraża tylko określony gatunek lub rodzaj rośliny (np. pomidor, ogórek, groch, goździk, banan), co pomaga odróżnić go od patogenów o szerokim zakresie żywicieli.

Zwalczanie

Choroby naczyniowej praktycznie nie da się wyleczyć, dlatego porażone rośliny należy usunąć i zniszczyć wraz z bryłą korzeniową. W uprawie pod osłonami stosuje się odkażanie lub wymianę podłoża, a fungicydy mają ograniczoną skuteczność wobec patogena ukrytego w wiązkach. Usunięte rośliny wyrzuca się z odpadami lub spala — nie kompostuje, bo grzyb przetrwa w resztkach. Po pracy z porażonymi roślinami odkaża się narzędzia, doniczki, palikowanie i konstrukcje w tunelu, aby nie przenieść zarodników na zdrowe stanowiska. W uprawie pod osłonami skuteczne jest termiczne odkażanie podłoża (parowanie) lub jego całkowita wymiana, a na zewnątrz — solaryzacja gleby w najgorętszej porze roku. Wsparciem są antagoniści biologiczni (grzyby z rodzaju Trichoderma, niepatogeniczne szczepy Fusarium, bakterie Bacillus) wprowadzane do strefy korzeniowej — działają jednak głównie zapobiegawczo, kolonizując korzenie zanim zrobi to patogen, i nie odratują roślin już porażonych. W uprawach warzyw psiankowatych i dyniowatych (pomidor, ogórek, melon, arbuz) praktycznym rozwiązaniem jest szczepienie na odpornej podkładce. Warto też ograniczyć nawożenie azotem amonowym na rzecz formy azotanowej oraz utrzymać odczyn gleby od obojętnego do lekko zasadowego — oba zabiegi łagodzą przebieg choroby. Fungicydy systemiczne stosowane do zaprawiania nasion i podlewania rozsady dają jedynie ochronę na etapie wschodów; wobec grzybni zamkniętej w wiązkach przewodzących dorosłej rośliny są bezradne.

Profilaktyka

Uprawa odmian odpornych, płodozmian (grzyb długo przeżywa w glebie), stosowanie zdrowej rozsady i odkażonego podłoża, unikanie uszkadzania korzeni i przenawożenia azotem oraz utrzymywanie odczynu i temperatury gleby niesprzyjających patogenowi. Podstawą jest wybór odmian odpornych lub tolerancyjnych — dla pomidora są to odmiany oznaczane symbolem odporności na fuzaryjne więdnięcie. Płodozmian musi być długi, ponieważ grzyb przetrwa w glebie wiele lat w postaci przetrwalnikowych chlamydospor; między uprawami tego samego podatnego gatunku należy zachować kilkuletnią przerwę i wysiewać rośliny niebędące żywicielami. Rozsadę pozyskuje się ze zdrowego, kwalifikowanego materiału i produkuje w odkażonym podłożu oraz czystych paletach. Trzeba chronić korzenie przed uszkodzeniami — każda rana to brama wejścia dla patogena; szczególnie groźna jest obecność nicieni korzeniowych (np. guzaka korzeniowego), które nakłuwając korzenie otwierają drogę infekcji i wyraźnie zwiększają nasilenie choroby, dlatego ich zwalczanie jest częścią profilaktyki fuzariozy. Sprzyja zdrowiu roślin dobre odwodnienie stanowiska, unikanie przelewania i przegrzewania gleby, umiarkowane nawożenie azotem (z przewagą formy azotanowej) oraz utrzymywanie odczynu gleby od obojętnego do lekko zasadowego (fuzarioza nasila się na glebach kwaśnych). Pomocna bywa też solaryzacja gleby oraz biodezynfekcja resztkami roślin kapustowatych (biofumigacja) przed założeniem wrażliwej uprawy.

Jak odróżnić od podobnych

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne