Pomidor zwyczajny

Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.

Ciemnobrązowe, rozlewające się plamy na liściach (często z jaśniejszą obwódką i białawym nalotem od spodu przy wilgoci), brunatne smugi na łodygach oraz twarde, brązowe zgnilizny na owocach pomidora. W wilgotne, ciepłe lata rozwija się błyskawicznie i potrafi zniszczyć uprawę w kilka dni. Pierwsze objawy to drobne, wodniste, szarozielone plamki pojawiające się zwykle na brzegach i wierzchołkach liści, które w ciągu kilku dni powiększają się w rozległe, brunatnoczarne, obumierające obszary — plamy nie zatrzymują się na nerwach liścia i obejmują całą blaszkę. Charakterystyczny białawy, delikatny nalot od spodu liścia (to zarodnikowanie patogenu — trzonki zarodnikonośne) tworzy się na granicy plamy przy wysokiej wilgotności, najczęściej rano lub po deszczu. Łodygi i ogonki liściowe pokrywają brunatne, ciemniejące smugi, w miejscu których pęd staje się kruchy i łamliwy. Na bulwach ziemniaka widać sinordzawe, wklęsłe przebarwienia skórki, pod którymi miąższ przechodzi w rdzawobrązową, ziarnistą, twardą zgniliznę wnikającą nieregularnie w głąb — często wtórnie opanowywaną przez bakterie, co przeradza się w cuchnącą mokrą zgniliznę. Na owocach pomidora (także zielonych, niedojrzałych) powstają twarde, tłustawe, brunatne, nieregularne plamy. W sprzyjających warunkach (chłodne noce, ciepłe i wilgotne dni) porażona plantacja potrafi „spalić się” w kilka dni, wydzielając charakterystyczny zapach gnijącej naci.

Na liściach pojawiają się brązowe do ciemnobrązowych plamy z charakterystycznymi koncentrycznymi, strefowanymi pierścieniami przypominającymi „tarczę strzelniczą”, często otoczone żółtą obwódką. Plamy powiększają się i zlewają, a liście zasychają i zamierają, poczynając od najstarszych, dolnych. Na owocach, bulwach i korzeniach tworzą się ciemne, suche, zapadnięte plamy gnilne, a porażone tkanki pokrywają się ciemnooliwkowym, aksamitnym nalotem zarodników. Koncentryczne pierścienie w obrębie plamy są najpewniejszą cechą rozpoznawczą — powstają wskutek przemiennego, dobowego wzrostu grzybni i najlepiej widać je pod światło. Obraz zależy od żywiciela i gatunku grzyba: na ziemniaku i pomidorze (Alternaria solani, „sucha zaraza”) drobne ciemne plamki na dolnych liściach powiększają się w owalne, strefowane nekrozy; na warzywach kapustnych (A. brassicae, A. brassicicola) plamy bywają otoczone szeroką chlorotyczną obwódką i przechodzą na łuszczyny nasienne; na marchwi (A. dauci) porażenie zaczyna się od brzegów starszych liści, powodując czernienie i zamieranie naci utrudniające zbiór maszynowy. Starsze plamy często zamierają i wykruszają się w środku, dając blaszce „dziurawy” wygląd, a silne porażenie prowadzi do żółknięcia i przedwczesnej defoliacji, która odsłania owoce na oparzenia słoneczne. Na łodygach i ogonkach liściowych powstają wydłużone, ciemne, zapadnięte smugi, a u siewek grzyb może wywołać zgorzel podstawy pędu.

Grzyb glebowy poraża system korzeniowy i wnika do wiązek przewodzących, blokując przepływ wody w roślinie. Rośliny więdną, początkowo w upalne dni i często jednostronnie lub od dolnych liści, następnie żółkną i zamierają mimo wilgotnej gleby. Na poprzecznym przekroju łodygi widoczne jest charakterystyczne brunatne przebarwienie wiązek przewodzących. Choroba nasila się w cieple — optimum rozwoju patogena przypada na wysokie temperatury gleby (ok. 25–30°C), dlatego pierwsze objawy pojawiają się zwykle w pełni lata. We wczesnej fazie rośliny więdną w upalne południe, a nocą lub po podlaniu chwilowo się podnoszą; z czasem więdnięcie staje się trwałe. Żółknięcie postępuje od najstarszych, dolnych liści ku górze i bywa wyraźnie jednostronne — niekiedy porażona jest tylko połowa liścia lub jedna strona pędu, po tej stronie, którą biegną zatkane wiązki. Rośliny są słabiej wyrośnięte (zahamowanie wzrostu), a u siewek fuzarioza objawia się jako zgorzel i przewracanie się rozsady. Brunatne przebarwienie wiązek to najpewniejsza cecha rozpoznawcza — u fuzariozy jest zwykle intensywne i sięga głęboko w łodygę oraz w korzenie. W wilgotnych warunkach, zwłaszcza u podstawy łodygi lub na powierzchni przekroju, może pojawić się delikatny różowo-łososiowy lub biały nalot zarodnikowania grzyba. Fusarium oxysporum występuje w wyspecjalizowanych formach (formae speciales), z których każda poraża tylko określony gatunek lub rodzaj rośliny (np. pomidor, ogórek, groch, goździk, banan), co pomaga odróżnić go od patogenów o szerokim zakresie żywicieli.

Na liściach pojawia się charakterystyczna mozaika — nieregularne, przeplatające się jasno- i ciemnozielone lub żółte plamy i smugi. Liście bywają zdeformowane, pomarszczone, kędzierzawe i drobniejsze, a całe rośliny karłowacieją i słabo owocują. Objawy najsilniej widoczne są na młodych liściach, a owoce ogórka, cukinii czy pomidora mogą być plamiste i zniekształcone. Choroba dotyka wielu warzyw, bylin i roślin ozdobnych. Obraz chorobowy zależy od konkretnego wirusa, gatunku żywiciela i temperatury — ten sam patogen daje różne objawy na różnych roślinach. Cechą rozpoznawczą jest to, że mozaika ma charakter systemiczny (obejmuje całą roślinę i rozwija się od najmłodszych liści), a nie punktowy jak plamistości grzybowe — brak tu wyraźnie odgraniczonych plam z obwódką, nalotu grzybni czy owocników. Poza mozaiką występują rozjaśnienie nerwów (przejaśnienie tkanki wzdłuż unerwienia), pasmowanie oraz pęcherzykowate wybrzuszenia blaszki. Silne zwężenie i nitkowatość liści pomidora (tzw. objaw „sznurowadła”) wiąże się przede wszystkim z CMV (wirus mozaiki ogórka), sporadycznie z tobamowirusami, podczas gdy TMV/ToMV dają głównie mozaikę i marmurkowatość liści. Na owocach obserwuje się plamistość, koncentryczne pierścienie, brodawkowate wybrzuszenia (ogórek) i nierównomierne dojrzewanie (pomidor), a na kwiatach roślin ozdobnych — przełamanie barwy, czyli smugi i plamki odbarwień na płatkach. W wysokiej temperaturze (powyżej ~28–30°C) objawy potrafią się maskować i chwilowo zanikać, by powrócić po ochłodzeniu — nie oznacza to wyleczenia rośliny.

Na liściach pojawiają się liczne, drobne, okrągłe plamy z jaśniejszym, szarawym środkiem i ciemniejszą, brązową obwódką. W obrębie plam widoczne są maleńkie czarne punkty – piknidia, czyli zarodnie grzyba, co odróżnia chorobę od innych plamistości. Infekcja postępuje od dolnych, najstarszych liści ku górze rośliny; przy silnym porażeniu plamy zlewają się, liście żółkną, zasychają i przedwcześnie opadają, co osłabia roślinę. Choroba dotyka m.in. pomidora, porzeczki, floksa oraz wielu bylin. Plamy mają zwykle 2–5 mm średnicy; rozstrzygającym znakiem rozpoznawczym są ciemne piknidia w ich środku – najlepiej widoczne przez lupę, a przy dużej wilgotności wyciskające z siebie białawe „wąsy” zarodników. Liście gęsto usiane plamami wyglądają jak przyprószone. Chorobie sprzyja ciepła (ok. 20–25°C), wilgotna pogoda oraz długo utrzymująca się na liściach woda (deszcz, rosa, zraszanie z góry). U pomidora porażenie ogranicza się niemal wyłącznie do liści i ogonków – owoce zwykle pozostają zdrowe – lecz utrata aparatu asymilacyjnego prowadzi do drobnienia owoców i odsłonięcia ich na poparzenia słoneczne.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Drobne (1–2 mm) białe owady przypominające maleńkie ćmy, zrywające się chmurą po poruszeniu rośliny. Żerują na spodniej stronie liści, wysysając soki i wydzielając rosę miodową. Powodują żółknięcie i osłabienie. Częsty na pomidorach, papryce, ogórkach i pelargoniach, zwłaszcza w tunelach i szklarniach. Skrzydła dorosłych pokryte są białym, woskowym nalotem (stąd nazwa) i w spoczynku układają się płasko, dachówkowato nad ciałem. Samice składają jaja na spodzie młodych liści, często w charakterystyczne łuki lub okręgi, na krótkich trzoneczkach. Z jaj wychodzą ruchliwe larwy pierwszego stadium (tzw. wędrowniczki), które po znalezieniu miejsca żerowania tracą zdolność ruchu i jako płaskie, owalne, przezroczysto-zielonkawe „tarczki” przysysają się do liścia aż do przepoczwarczenia. Objawy żerowania to jasne plamki, żółknięcie i więdnięcie liści oraz — najbardziej uciążliwa — obfita rosa miodowa, na której rozwija się czerń sadzakowa (grzyby sadzakowe) oszpecająca liście i owoce oraz ograniczająca fotosyntezę. W ogrzewanych szklarniach mączlik rozwija się bez przerwy, dając wiele nakładających się pokoleń przez cały rok; w polskim klimacie nie przezimuje na zewnątrz (ginie od mrozu), więc źródłem inwazji są uprawy pod osłonami oraz zawleczone sadzonki, a latem owady mogą przelatywać do gruntu. Mączlik bywa też wektorem wirusów roślinnych (krinowirusów, np. wirusa chlorozy pomidora).

Chrząszcz długości 6–11 mm o żółtych, wypukłych pokrywach z dziesięcioma czarnymi podłużnymi paskami. Larwy są ceglastoczerwone do pomarańczowych, garbate, z dwoma rzędami czarnych kropek po bokach; jaja pomarańczowożółte, składane w złożach na spodniej stronie liści. Objawy: larwy i chrząszcze ogołacają liście ziemniaka, a także bakłażana, pomidora i papryki, aż do samych nerwów — przy silnym porażeniu roślina zostaje zjedzona niemal doszczętnie. Charakterystyczne jest też pomarańczowe, czarno nakrapiane przedplecze (tarcza za głową). Chrząszcze zimują w glebie na głębokości 10–30 cm i wychodzą wiosną, gdy wierzchnia warstwa ogrzeje się do około 14–15°C, zwykle w maju, wprost na wschodzące ziemniaki. Samica składa łącznie kilkaset jaj w złożach po 20–60 sztuk; po kilku–kilkunastu dniach wylęgają się larwy, które przechodzą cztery stadia (L1–L4). Najbardziej żarłoczne i najgroźniejsze dla plonu są larwy starszych stadiów (L3–L4), zwłaszcza gdy żerują w fazie zawiązywania i wzrostu bulw. Wyrośnięte larwy schodzą do gleby i tam się przepoczwarczają; w warunkach Polski rozwijają się zwykle 1–2 pokolenia w roku (w cieplejszych rejonach do trzech). Silnie uszkodzony łan bywa widoczny z daleka jako placowo ogołocone rośliny z resztkami nerwów liściowych i ciemnymi odchodami larw.

Bardzo drobne (1–2 mm), smukłe i wydłużone owady o strzępiastych (frędzlastych) skrzydłach, barwy żółtej, brązowej lub czarnej; larwy jasnożółte i bezskrzydłe. Wysysają sok z komórek liści, płatków i pąków. Objawy: srebrzyste lub srebrzystoszare smugi i plamy na liściach, drobne czarne kropki odchodów oraz deformacje i zniekształcenia młodych liści, pąków i kwiatów. Szczególnie groźne pod osłonami i na roślinach doniczkowych; niektóre gatunki przenoszą wirusy roślin. Srebrzysty połysk powstaje wtedy, gdy szkodnik wyssie zawartość komórek skórki — puste, wypełnione powietrzem komórki odbijają światło jak metaliczne smugi; towarzyszą im lśniące czarne kropki odchodów, które odróżniają żerowanie wciornastków od większości innych szkodników ssących. Aparat gębowy jest kłująco-ssący i asymetryczny (tylko jedna żuwaczka), więc owad najpierw drapie tkankę, a potem wysysa wypływający sok. Na kwiatach żerowanie daje białe lub brunatne przebarwienia i deformacje płatków — dotkliwe na różach, chryzantemach, storczykach i cyklamenach. Cykl rozwojowy jest krótki i w ciepłych warunkach pokolenia zachodzą na siebie: samice składają jaja wkłute w tkankę rośliny, larwy (dwa stadia) żerują na liściach, po czym spadają do gleby lub ściółki, gdzie przechodzą przez nieruchliwe stadia przedpoczwarki i poczwarki. Do najgroźniejszych należą wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis) — kluczowy szkodnik szklarniowy i wektor tospowirusów (m.in. brązowej plamistości pomidora, TSWV) — oraz wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci). Wirusy pobierają wyłącznie larwy, a przenoszą je dorosłe, dlatego ograniczanie larw zmniejsza też ryzyko infekcji wirusowych.

Grube, tłuste gąsienice motyli sówkowatych, szarobrązowe lub ziemiste, o gładkiej skórze, żerujące nocą. W dzień kryją się płytko w glebie, zwinięte w charakterystyczny kształt litery C. Żywicielami są warzywa, rozsady, byliny i truskawki. Objawy: rolnice podgryzają młode rośliny tuż przy powierzchni gleby, ścinając siewki jak nożem, a ponadto zjadają korzenie, bulwy i dolne liście. Pod nazwą „rolnice” kryje się kilka gatunków sówek — najczęściej rolnica zbożówka (Agrotis segetum), rolnica czopówka (A. exclamationis) i rolnica gwoździówka (A. ipsilon). Dorosłe to niepozorne, nocne motyle o szarobrązowych przednich skrzydłach i rozpiętości ok. 3,5–4,5 cm, aktywne od maja; samice składają jaja pojedynczo lub grupami na glebie, resztkach roślinnych i chwastach. Młode gąsienice żerują początkowo na liściach nisko przy ziemi, dopiero starsze (dorastające do 4–5 cm) schodzą do gleby i przechodzą na podgryzanie roślin u nasady. W ciągu roku rozwija się zwykle jedno do dwóch pokoleń, a gąsienice zimują w glebie. Największe szkody pojawiają się na lekkich, przesuszonych glebach i w suche, ciepłe lata, zwłaszcza na świeżo obsadzonych grządkach oraz na polach założonych tuż po zaoranym ugorze lub trawniku. Charakterystycznym sygnałem jest młoda roślina ścięta i przewrócona tuż nad ziemią, a po rozgarnięciu gleby przy jej podstawie — zwinięta, tłusta gąsienica.

Mikroskopijne nicienie (0,3–2 mm), niewidoczne gołym okiem, żerujące wewnątrz korzeni. Objawem diagnostycznym są charakterystyczne guzowate narośla (galasy) na korzeniach, powstające w reakcji na wydzieliny larw. Porażone rośliny słabo rosną, więdną w upalne dni mimo wilgotnej gleby, żółkną i wydają niski plon. Najgroźniejsze pod osłonami (pomidor, ogórek) oraz na marchwi, sałacie, truskawce i roślinach doniczkowych. Ruchliwym, zakażającym stadium są larwy inwazyjne (juwenilia J2) obecne w glebie: wnikają w młode wierzchołki korzeni tuż za czubkiem i indukują powstanie komórek odżywczych (olbrzymich). Karmiąca się w tym miejscu samica gruszkowato pęcznieje, pozostaje wewnątrz korzenia i składa setki jaj w galaretowatym worku, często wystającym na powierzchnię galasa. Rozwój przyspiesza ciepło — optimum temperatury gleby wynosi około 25–30°C, dlatego w tunelach i szklarniach oraz w lekkich, przesuszających się glebach piaszczystych nicień daje kilka pokoleń w sezonie i szkodzi najsilniej. Na pomidorze i ogórku galasy to wrzecionowate zgrubienia zrośnięte z korzeniem, nadające mu paciorkowaty, guzowaty pokrój; nie dają się zetrzeć palcami — to odróżnia je od pożytecznych brodawek bakterii brodawkowych na korzeniach roślin bobowatych. Na marchwi, pietruszce i pasternaku żerowanie powoduje rozwidlanie, skracanie i owłosienie korzenia spichrzowego, co obniża jego jakość handlową nawet bez wyraźnych galasów. Objawy nadziemne — karłowacenie, więdnięcie w godzinach największego upału mimo wilgotnej gleby, chloroza i symptomy niedoboru składników — wynikają z uszkodzenia systemu korzeniowego, który nie pobiera wody ani soli mineralnych; na polu osłabione rośliny układają się placowo (gniazdowo). Szkodnik rozprzestrzenia się z zakażoną glebą, wodą spływną, na narzędziach i obuwiu, a przede wszystkim z porażoną rozsadą i sadzonkami; w glebie przetrwa w postaci jaj przez wiele miesięcy, także bez żywiciela.