Bakłażan

Grzyb glebowy poraża system korzeniowy i wnika do wiązek przewodzących, blokując przepływ wody w roślinie. Rośliny więdną, początkowo w upalne dni i często jednostronnie lub od dolnych liści, następnie żółkną i zamierają mimo wilgotnej gleby. Na poprzecznym przekroju łodygi widoczne jest charakterystyczne brunatne przebarwienie wiązek przewodzących. Choroba nasila się w cieple — optimum rozwoju patogena przypada na wysokie temperatury gleby (ok. 25–30°C), dlatego pierwsze objawy pojawiają się zwykle w pełni lata. We wczesnej fazie rośliny więdną w upalne południe, a nocą lub po podlaniu chwilowo się podnoszą; z czasem więdnięcie staje się trwałe. Żółknięcie postępuje od najstarszych, dolnych liści ku górze i bywa wyraźnie jednostronne — niekiedy porażona jest tylko połowa liścia lub jedna strona pędu, po tej stronie, którą biegną zatkane wiązki. Rośliny są słabiej wyrośnięte (zahamowanie wzrostu), a u siewek fuzarioza objawia się jako zgorzel i przewracanie się rozsady. Brunatne przebarwienie wiązek to najpewniejsza cecha rozpoznawcza — u fuzariozy jest zwykle intensywne i sięga głęboko w łodygę oraz w korzenie. W wilgotnych warunkach, zwłaszcza u podstawy łodygi lub na powierzchni przekroju, może pojawić się delikatny różowo-łososiowy lub biały nalot zarodnikowania grzyba. Fusarium oxysporum występuje w wyspecjalizowanych formach (formae speciales), z których każda poraża tylko określony gatunek lub rodzaj rośliny (np. pomidor, ogórek, groch, goździk, banan), co pomaga odróżnić go od patogenów o szerokim zakresie żywicieli.

Szarobrązowy, puszysty nalot grzybni na kwiatach, owocach, liściach i pędach, poprzedzony wodnistymi, gnijącymi plamami. Poraża osłabione i uszkodzone tkanki, szybko rozwija się w wilgoci i chłodzie oraz przy słabej cyrkulacji powietrza. Częsta na truskawkach, begoniach, piwoniach i różach. Nalot jest charakterystycznie „myszaty” — puszysty, popielatoszary, a przy potrąceniu porażonej tkanki wzbija się widoczna chmurka zarodników (konidiów), co stanowi cechę rozpoznawczą tej choroby. Infekcja rozpoczyna się zwykle od tkanek najsłabszych: przekwitających płatków, zranień, śladów po gradzie lub żerowaniu szkodników, a także od resztek pyłku osiadłego na płatkach. Na kwiatach pojawiają się drobne, brązowe, wodniste plamki, które szybko obejmują cały kwiat („zgorzel kwiatów”); z porażonego kwiatu grzyb często przerasta w głąb pędu, powodując jego przewężenie i zamieranie. Na owocach miękkich (truskawka, malina, winogrona, pomidor) rozwija się wodnista, brunatniejąca zgnilizna pokryta grubą warstwą szarego, puszystego kożucha — jagoda mięknie i „rozpływa się”. Na siewkach i sadzonkach Botrytis wywołuje zgorzel podstawy pędu i gwałtowne przewracanie się roślin. W starszej, obumierającej grzybni oraz na resztkach roślinnych tworzą się twarde, czarne, nieregularne grudki — sklerocja (przetrwalniki), którymi patogen zimuje w glebie i w resztkach roślinnych. Choroba ujawnia się także po zbiorze, jako szybko postępująca zgnilizna przechowalnicza owoców i warzyw.

Na liściach pojawiają się brązowe do ciemnobrązowych plamy z charakterystycznymi koncentrycznymi, strefowanymi pierścieniami przypominającymi „tarczę strzelniczą”, często otoczone żółtą obwódką. Plamy powiększają się i zlewają, a liście zasychają i zamierają, poczynając od najstarszych, dolnych. Na owocach, bulwach i korzeniach tworzą się ciemne, suche, zapadnięte plamy gnilne, a porażone tkanki pokrywają się ciemnooliwkowym, aksamitnym nalotem zarodników. Koncentryczne pierścienie w obrębie plamy są najpewniejszą cechą rozpoznawczą — powstają wskutek przemiennego, dobowego wzrostu grzybni i najlepiej widać je pod światło. Obraz zależy od żywiciela i gatunku grzyba: na ziemniaku i pomidorze (Alternaria solani, „sucha zaraza”) drobne ciemne plamki na dolnych liściach powiększają się w owalne, strefowane nekrozy; na warzywach kapustnych (A. brassicae, A. brassicicola) plamy bywają otoczone szeroką chlorotyczną obwódką i przechodzą na łuszczyny nasienne; na marchwi (A. dauci) porażenie zaczyna się od brzegów starszych liści, powodując czernienie i zamieranie naci utrudniające zbiór maszynowy. Starsze plamy często zamierają i wykruszają się w środku, dając blaszce „dziurawy” wygląd, a silne porażenie prowadzi do żółknięcia i przedwczesnej defoliacji, która odsłania owoce na oparzenia słoneczne. Na łodygach i ogonkach liściowych powstają wydłużone, ciemne, zapadnięte smugi, a u siewek grzyb może wywołać zgorzel podstawy pędu.

Na liściach pojawia się charakterystyczna mozaika — nieregularne, przeplatające się jasno- i ciemnozielone lub żółte plamy i smugi. Liście bywają zdeformowane, pomarszczone, kędzierzawe i drobniejsze, a całe rośliny karłowacieją i słabo owocują. Objawy najsilniej widoczne są na młodych liściach, a owoce ogórka, cukinii czy pomidora mogą być plamiste i zniekształcone. Choroba dotyka wielu warzyw, bylin i roślin ozdobnych. Obraz chorobowy zależy od konkretnego wirusa, gatunku żywiciela i temperatury — ten sam patogen daje różne objawy na różnych roślinach. Cechą rozpoznawczą jest to, że mozaika ma charakter systemiczny (obejmuje całą roślinę i rozwija się od najmłodszych liści), a nie punktowy jak plamistości grzybowe — brak tu wyraźnie odgraniczonych plam z obwódką, nalotu grzybni czy owocników. Poza mozaiką występują rozjaśnienie nerwów (przejaśnienie tkanki wzdłuż unerwienia), pasmowanie oraz pęcherzykowate wybrzuszenia blaszki. Silne zwężenie i nitkowatość liści pomidora (tzw. objaw „sznurowadła”) wiąże się przede wszystkim z CMV (wirus mozaiki ogórka), sporadycznie z tobamowirusami, podczas gdy TMV/ToMV dają głównie mozaikę i marmurkowatość liści. Na owocach obserwuje się plamistość, koncentryczne pierścienie, brodawkowate wybrzuszenia (ogórek) i nierównomierne dojrzewanie (pomidor), a na kwiatach roślin ozdobnych — przełamanie barwy, czyli smugi i plamki odbarwień na płatkach. W wysokiej temperaturze (powyżej ~28–30°C) objawy potrafią się maskować i chwilowo zanikać, by powrócić po ochłodzeniu — nie oznacza to wyleczenia rośliny.

Chrząszcz długości 6–11 mm o żółtych, wypukłych pokrywach z dziesięcioma czarnymi podłużnymi paskami. Larwy są ceglastoczerwone do pomarańczowych, garbate, z dwoma rzędami czarnych kropek po bokach; jaja pomarańczowożółte, składane w złożach na spodniej stronie liści. Objawy: larwy i chrząszcze ogołacają liście ziemniaka, a także bakłażana, pomidora i papryki, aż do samych nerwów — przy silnym porażeniu roślina zostaje zjedzona niemal doszczętnie. Charakterystyczne jest też pomarańczowe, czarno nakrapiane przedplecze (tarcza za głową). Chrząszcze zimują w glebie na głębokości 10–30 cm i wychodzą wiosną, gdy wierzchnia warstwa ogrzeje się do około 14–15°C, zwykle w maju, wprost na wschodzące ziemniaki. Samica składa łącznie kilkaset jaj w złożach po 20–60 sztuk; po kilku–kilkunastu dniach wylęgają się larwy, które przechodzą cztery stadia (L1–L4). Najbardziej żarłoczne i najgroźniejsze dla plonu są larwy starszych stadiów (L3–L4), zwłaszcza gdy żerują w fazie zawiązywania i wzrostu bulw. Wyrośnięte larwy schodzą do gleby i tam się przepoczwarczają; w warunkach Polski rozwijają się zwykle 1–2 pokolenia w roku (w cieplejszych rejonach do trzech). Silnie uszkodzony łan bywa widoczny z daleka jako placowo ogołocone rośliny z resztkami nerwów liściowych i ciemnymi odchodami larw.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Maleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.

Owady pokryte białym, watowatym, woskowym nalotem, gromadzące się w kątach liści, u nasady pędów i na spodzie blaszek. Wyglądają jak kłębki waty. Wysysają soki, osłabiają roślinę i wydzielają lepką rosę miodową, na której rozwija się czarny grzyb sadzakowy. Częsty szkodnik roślin doniczkowych i sukulentów. Dorosłe samice to owalne, miękkie owady długości około 2–5 mm, o różowawym lub szarym ciele ukrytym pod woskiem, często z woskowymi wyrostkami po bokach i na końcu odwłoka. Samce są drobne, uskrzydlone i nie żerują. U większości gatunków jaja składane są w białe, watowate owisaki (kokony), z których wylęgają się ruchliwe larwy (wędrowniki) rozpełzające się po roślinie i przenoszące porażenie na sąsiednie okazy; część wełnowców (np. Pseudococcus longispinus) jest jednak jajożyworodna i rodzi żywe wędrowniki bez wyraźnego owisaka. W ciepłych, suchych warunkach mieszkań i szklarni wełnowce rozwijają się przez cały rok, w kilku nakładających się pokoleniach — dlatego jednorazowy zabieg rzadko wystarcza. Objawy żerowania to zahamowanie wzrostu, żółknięcie, deformacja i przedwczesne opadanie liści, a przy silnym porażeniu zamieranie pędów; czarny sadzak na rosie miodowej dodatkowo ogranicza fotosyntezę i szpeci roślinę. Osobną formą są wełnowce korzeniowe (Rhizoecus), tworzące białe, woskowe skupienia na korzeniach i wewnątrz bryły korzeniowej — roślina słabnie i więdnie bez widocznego szkodnika na częściach nadziemnych. Wełnowcom często towarzyszą mrówki, które zjadają rosę miodową i chronią kolonie przed wrogami naturalnymi.

Bardzo drobne (1–2 mm), smukłe i wydłużone owady o strzępiastych (frędzlastych) skrzydłach, barwy żółtej, brązowej lub czarnej; larwy jasnożółte i bezskrzydłe. Wysysają sok z komórek liści, płatków i pąków. Objawy: srebrzyste lub srebrzystoszare smugi i plamy na liściach, drobne czarne kropki odchodów oraz deformacje i zniekształcenia młodych liści, pąków i kwiatów. Szczególnie groźne pod osłonami i na roślinach doniczkowych; niektóre gatunki przenoszą wirusy roślin. Srebrzysty połysk powstaje wtedy, gdy szkodnik wyssie zawartość komórek skórki — puste, wypełnione powietrzem komórki odbijają światło jak metaliczne smugi; towarzyszą im lśniące czarne kropki odchodów, które odróżniają żerowanie wciornastków od większości innych szkodników ssących. Aparat gębowy jest kłująco-ssący i asymetryczny (tylko jedna żuwaczka), więc owad najpierw drapie tkankę, a potem wysysa wypływający sok. Na kwiatach żerowanie daje białe lub brunatne przebarwienia i deformacje płatków — dotkliwe na różach, chryzantemach, storczykach i cyklamenach. Cykl rozwojowy jest krótki i w ciepłych warunkach pokolenia zachodzą na siebie: samice składają jaja wkłute w tkankę rośliny, larwy (dwa stadia) żerują na liściach, po czym spadają do gleby lub ściółki, gdzie przechodzą przez nieruchliwe stadia przedpoczwarki i poczwarki. Do najgroźniejszych należą wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis) — kluczowy szkodnik szklarniowy i wektor tospowirusów (m.in. brązowej plamistości pomidora, TSWV) — oraz wciornastek tytoniowiec (Thrips tabaci). Wirusy pobierają wyłącznie larwy, a przenoszą je dorosłe, dlatego ograniczanie larw zmniejsza też ryzyko infekcji wirusowych.