Porzeczka czarna

Żółte lub kanciaste (ograniczone nerwami) plamy na wierzchu liści, którym od spodu odpowiada szarofioletowy lub brązowy nalot zarodników. Różni się od mączniaka prawdziwego, którego biały nalot jest na wierzchu liści. Rozwija się w wilgoci i chłodne noce; groźny dla ogórków, cebuli i winorośli. Plamy są początkowo jasnozielone lub żółknące, a ich kanciasty, mozaikowy kształt bierze się stąd, że rozwój patogenu zatrzymują większe nerwy liścia. Delikatny, kożuchowaty nalot od spodu (stąd nazwa „mączniak”) to zarodnikowanie lęgniowca — najlepiej widoczny rano lub po okresie wysokiej wilgotności powietrza. Z czasem plamy brązowieją, zasychają i zlewają się, liść zamiera przedwcześnie, co osłabia całą roślinę i obniża plon. Choroba jest silnie wyspecjalizowana wobec żywiciela: ogórki i dynie poraża Pseudoperonospora cubensis, cebulę Peronospora destructor, winorośl Plasmopara viticola, a sałatę Bremia lactucae — dlatego porażenie jednego gatunku zwykle nie przenosi się na niespokrewnione uprawy.

Na młodych pędach, liściach oraz owocach agrestu i porzeczki, zwłaszcza czarnej, pojawia się początkowo biały, mączysty, delikatny nalot grzybni. Z czasem nalot filcowacieje i brunatnieje, tworząc rdzawobrązową, trudną do starcia powłokę na owocach i wierzchołkach pędów. Porażone końce pędów deformują się, słabo rosną i zamierają, a owoce brzydną, pękają i tracą wartość handlową. Nalot pojawia się najpierw na najmłodszych, szczytowych partiach przyrostów i na górnej stronie młodych liści, skąd rozprzestrzenia się na zawiązki owoców. Cechą rozpoznawczą amerykańskiego mączniaka — odróżniającą go od łagodnych mączniaków liściowych — jest właśnie ten gęsty, wojłokowaty kożuch, który z białego przechodzi w brązowy filc i mocno przylega do skórki owocu oraz kory pędów; w brązowej warstwie tkwią zimujące owocniki grzyba (kleistotecja) widoczne jako drobne, ciemne punkty. Atakowane stożki wzrostu wykrzywiają się i karłowacieją, liście na wierzchołkach bywają pofałdowane i podwinięte, a krzew tworzy skupione, zdeformowane przyrosty. Owoce pod nalotem można wprawdzie po wytarciu powłoki wykorzystać, ale tracą wygląd i przydatność handlową; przy silnym porażeniu wierzchołki pędów całkowicie zasychają. Objawy narastają od późnej wiosny i nasilają się w ciepłe, wilgotne lato.

Na liściach pojawiają się liczne, drobne, okrągłe plamy z jaśniejszym, szarawym środkiem i ciemniejszą, brązową obwódką. W obrębie plam widoczne są maleńkie czarne punkty – piknidia, czyli zarodnie grzyba, co odróżnia chorobę od innych plamistości. Infekcja postępuje od dolnych, najstarszych liści ku górze rośliny; przy silnym porażeniu plamy zlewają się, liście żółkną, zasychają i przedwcześnie opadają, co osłabia roślinę. Choroba dotyka m.in. pomidora, porzeczki, floksa oraz wielu bylin. Plamy mają zwykle 2–5 mm średnicy; rozstrzygającym znakiem rozpoznawczym są ciemne piknidia w ich środku – najlepiej widoczne przez lupę, a przy dużej wilgotności wyciskające z siebie białawe „wąsy” zarodników. Liście gęsto usiane plamami wyglądają jak przyprószone. Chorobie sprzyja ciepła (ok. 20–25°C), wilgotna pogoda oraz długo utrzymująca się na liściach woda (deszcz, rosa, zraszanie z góry). U pomidora porażenie ogranicza się niemal wyłącznie do liści i ogonków – owoce zwykle pozostają zdrowe – lecz utrata aparatu asymilacyjnego prowadzi do drobnienia owoców i odsłonięcia ich na poparzenia słoneczne.

Larwy bardzo przypominają gąsienice motyli, ale mają więcej par odnóży odwłokowych (sześć i więcej) oraz pojedyncze oczka po bokach głowy, co pozwala je odróżnić. Żerują często gromadnie, szkieletując liście lub zjadając je do nerwów, i potrafią ogołocić krzew agrestu czy porzeczki w ciągu kilku dni. Żywicielami są agrest, porzeczka, róża, śliwa i sosna. Objawy: oprócz gołożerów na liściach larwy gatunków owocowych (np. u śliwy) wgryzają się w młode zawiązki owoców, powodując ich opadanie. Dorosłe pilarze to niewielkie (kilkumilimetrowe) błonkówki bez wyraźnej „talii osowej” — odwłok szeroko przylega do tułowia, co odróżnia je od os i pszczół; samice mają piłkowate pokładełko (stąd nazwa „pilarze”), którym nacinają tkankę liścia lub zawiązka owocu i składają jaja do jej wnętrza. Larwy są najczęściej zielone, upodobnione barwą do liścia, u części gatunków z ciemnymi brodawkami lub plamkami; ich posuwki są pozbawione haczyków czepnych, jakie mają gąsienice motyli, a zaniepokojone larwy wielu gatunków unoszą tylny koniec ciała w charakterystyczną literę „S”. Najgroźniejsze grupy to: pilarznica agrestowa (Nematus ribesii) na agreście i porzeczce, ogałacająca krzew od środka; śluzownice (rodzaj Caliroa) na gruszy, wiśni i śliwie, których oślizłe, przypominające ślimaczki larwy wygryzają górną skórkę liścia (okienkowanie), przez co liść brązowieje jak przypalony; pilarze owocowe z rodzaju Hoplocampa na śliwie i jabłoni, drążące korytarze w młodych zawiązkach i pozostawiające wilgotne, cuchnące odchody; oraz borecznikowate (Diprion, Neodiprion) na sośnie, żerujące gromadnie na igłach. Cykl rozwojowy: dorosłe wylatują wiosną, larwy żerują kilka tygodni, po czym schodzą do gleby lub ściółki, gdzie przepoczwarzają się w kokonie i zimują jako larwa (przedpoczwarka); zależnie od gatunku rozwija się 1–3 pokoleń w sezonie.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Mikroskopijny roztocz (szpeciel, ok. 0,2 mm), niewidoczny gołym okiem, zasiedlający wnętrze pąków. Porażone pąki nienaturalnie pęcznieją, przybierają kulisty kształt i zamiast się rozwinąć, zamierają — objaw znany jako „duże pąki”. Szkodnik jest wektorem rewersji porzeczki, groźnej choroby wirusopodobnej deformującej liście i powodującej bezplenność. Poraża głównie porzeczkę czarną, rzadziej czerwoną i agrest. Ciało szpeciela jest wydłużone, robakowato-wrzecionowate, białawe, zaopatrzone tylko w dwie pary odnóży w przedniej części — cecha typowa dla całej rodziny szpecieli (Eriophyidae). W jednym porażonym pąku może zimować od kilkuset do kilkudziesięciu tysięcy osobników, dlatego pojedynczy „duży pąk” jest ogniskiem masowej inwazji. Najłatwiej rozpoznać porażenie zimą i przedwiośniem, gdy krzew jest bezlistny: zdrowe pąki liściowe są wąskie, spiczaste i przylegające do pędu, natomiast zasiedlone są okrągłe, wyraźnie napęczniałe i rozwarte, przypominające miniaturowe główki kapusty. Roztocze żerują ukryte pod łuskami pąka przez większość roku. Migracja przypada na okres pękania pąków i kwitnienia (zwykle kwiecień–maj): osobniki opuszczają zamierające, stare pąki i przemieszczają się — biernie z wiatrem oraz na ciele owadów i aktywnie po pędach — do młodych, formujących się pąków, które zasiedlają na resztę sezonu. Bezpośrednie żerowanie zniekształca i osłabia pąki, ale najgroźniejszym skutkiem jest przenoszenie rewersji: jej objawy to liście uproszczone (mniej klap i płytsze ząbkowanie brzegu), o rzadszym unerwieniu, pozbawione charakterystycznego aromatu porzeczki czarnej, oraz zniekształcone, często zaczerwienione kwiaty, prowadzące do stopniowej utraty plonowania krzewu.