Pilarze (błonkówki roślinożerne)

Rozpoznawanie

Larwy bardzo przypominają gąsienice motyli, ale mają więcej par odnóży odwłokowych (sześć i więcej) oraz pojedyncze oczka po bokach głowy, co pozwala je odróżnić. Żerują często gromadnie, szkieletując liście lub zjadając je do nerwów, i potrafią ogołocić krzew agrestu czy porzeczki w ciągu kilku dni. Żywicielami są agrest, porzeczka, róża, śliwa i sosna. Objawy: oprócz gołożerów na liściach larwy gatunków owocowych (np. u śliwy) wgryzają się w młode zawiązki owoców, powodując ich opadanie. Dorosłe pilarze to niewielkie (kilkumilimetrowe) błonkówki bez wyraźnej „talii osowej” — odwłok szeroko przylega do tułowia, co odróżnia je od os i pszczół; samice mają piłkowate pokładełko (stąd nazwa „pilarze”), którym nacinają tkankę liścia lub zawiązka owocu i składają jaja do jej wnętrza. Larwy są najczęściej zielone, upodobnione barwą do liścia, u części gatunków z ciemnymi brodawkami lub plamkami; ich posuwki są pozbawione haczyków czepnych, jakie mają gąsienice motyli, a zaniepokojone larwy wielu gatunków unoszą tylny koniec ciała w charakterystyczną literę „S”. Najgroźniejsze grupy to: pilarznica agrestowa (Nematus ribesii) na agreście i porzeczce, ogałacająca krzew od środka; śluzownice (rodzaj Caliroa) na gruszy, wiśni i śliwie, których oślizłe, przypominające ślimaczki larwy wygryzają górną skórkę liścia (okienkowanie), przez co liść brązowieje jak przypalony; pilarze owocowe z rodzaju Hoplocampa na śliwie i jabłoni, drążące korytarze w młodych zawiązkach i pozostawiające wilgotne, cuchnące odchody; oraz borecznikowate (Diprion, Neodiprion) na sośnie, żerujące gromadnie na igłach. Cykl rozwojowy: dorosłe wylatują wiosną, larwy żerują kilka tygodni, po czym schodzą do gleby lub ściółki, gdzie przepoczwarzają się w kokonie i zimują jako larwa (przedpoczwarka); zależnie od gatunku rozwija się 1–3 pokoleń w sezonie.

Zwalczanie

Skuteczny jest ręczny zbiór i otrząsanie larw, które w odruchu obronnym spadają z rośliny, poprzedzone przeglądem spodniej strony liści, oraz oprysk spinosadem lub mydłem potasowym we wczesnym stadium żeru. Warto chronić ptaki i drapieżne owady. Uwaga: Bacillus thuringiensis, skuteczny na gąsienice motyli, nie działa na larwy pilarzy, ponieważ są one błonkówkami, a nie motylami. Najważniejsze jest zwalczanie młodych larw — starsze żerują najintensywniej i są mniej wrażliwe na środki kontaktowe; dlatego regularny przegląd (zwłaszcza spodu liści i wnętrza krzewu) od wiosny pozwala trafić we wczesne stadium żeru. Mydło potasowe i inne środki kontaktowe działają wyłącznie w miejscu bezpośredniego trafienia i krótko, więc wymagają dokładnego pokrycia rośliny oraz powtórzeń. Spinosad (grupa spinosyny) to biologiczny insektycyd realnie skuteczny na larwy pilarzy, ale toksyczny dla pszczół i innych zapylaczy — należy go stosować wieczorem, poza okresem kwitnienia i oblotu pszczół. Przy silnej presji lub na plantacjach stosuje się środki kontaktowe z grupy pyretroidów, celując w młode larwy; są one równie groźne dla owadów pożytecznych, więc nie wolno ich używać w czasie kwitnienia. Zabiegi agrotechniczne wspierają ochronę: spulchnianie gleby pod krzewami jesienią i wiosną niszczy zimujące kokony, usuwanie opadłych, porażonych zawiązków ogranicza pilarze owocowe (Hoplocampa), a białe tablice lepowe pomagają monitorować i odławiać zwabiane białą barwą dorosłe pilarze śliwowe i jabłoniowe. Wsparcie wrogów naturalnych — pasożytniczych gąsieniczników, drapieżnych owadów i ptaków — jest metodą wspomagającą: samo nie zlikwiduje masowego wybuchu populacji, ale go ogranicza i najlepiej działa przy rezygnacji z oprysków o szerokim spektrum.

Jak odróżnić od podobnych

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne

Podajemy grupy i mechanizmy działania, nie marki — konkretne preparaty i ich dopuszczenie różnią się między krajami i bywają wycofywane. Zawsze sprawdź aktualną etykietę i stosuj się do niej.