Sosna górska (kosodrzewina)

Na igłach, zwłaszcza starszych i ubiegłorocznych, pojawiają się jesienią lub późnym latem żółte, a następnie brązowe przebarwienia, często z ciemnymi, poprzecznymi kreskami oddzielającymi zdrowe i porażone odcinki. Wiosną porażone igły masowo brunatnieją i opadają, ogałacając dolne partie pędów. Na martwych, opadłych igłach tworzą się czarne, soczewkowate owocniki, które uwalniają zarodniki zakażające nowe przyrosty; najgroźniejsza dla młodych sosen i sadzonek szkółkarskich. Przebarwienia zaczynają się zwykle jako drobne, żółte plamki, które rozlewają się na całą długość igły, aż ta staje się rudobrunatna. Ciemne, poprzeczne kreski (tzw. linie graniczne) są cechą najbardziej rozpoznawczą — obrysowują martwe odcinki na jeszcze zielonej igle. Najsilniejszy opad igieł następuje wiosną, w kwietniu i maju, tuż przed rozwojem nowego przyrostu; przy dużym nasileniu na pędzie zostają tylko najmłodsze igły na wierzchołku, co daje charakterystyczny „pędzelkowaty” pokrój i osłabia wzrost, a najmłodsze sadzonki mogą zamierać. Czarne owocniki na opadłych igłach są wydłużone, łódeczkowate i otwierają się podłużną szczeliną przy wilgotnej pogodzie, wyrzucając zarodniki workowe, które w lecie i jesienią zakażają świeżo wyrośnięte igły. Najbardziej podatna jest sosna zwyczajna, ale choroba dotyka też sosnę czarną i kosodrzewinę. Warto odróżnić dwa gatunki sprawcy: Lophodermium seditiosum jest agresywnym pasożytem żywych, młodych igieł i odpowiada za groźne osutki w szkółkach, natomiast L. pinastri zasiedla głównie igły już starzejące się lub osłabione i bywa raczej saprotrofem — sama jego obecność na opadłych igłach nie musi oznaczać silnej choroby.

Nieruchome, brązowe lub żółtawe tarczki (1–4 mm) przyczepione do łodyg i spodniej strony liści, zwłaszcza wzdłuż nerwów. Łatwo pomylić je z naroślą na roślinie. Wysysają soki, powodując żółknięcie i osłabienie, oraz wydzielają lepką rosę miodową. Częste na fikusach, storczykach i roślinach o twardych liściach. Nazwa zbiorcza obejmuje dwie grupy o różnej biologii. Tarczniki właściwe (Diaspididae) mają twardą, odseparowaną od ciała tarczkę woskową, którą można podważyć — spod niej wychodzi drobna, beznoga i bezskrzydła samica; nie wydzielają rosy miodowej. Miseczniki (Coccidae) mają wypukłą, miseczkowatą osłonę zrośniętą z ciałem i to one wydzielają ją obficie. Lepka rosa miodowa — domena miseczników i innych czerwców z rosą, nie tarczników właściwych — osadza się na liściach i zwabia grzyby pleśniowe (czerń sadzawcowa, sadzak) oraz mrówki, które bronią kolonii przed drapieżcami. Jedynym ruchliwym stadium żerującym jest larwa wędrująca (tzw. crawler) — płaska, drobna larwa, która po wylęgu spod tarczki matki rozłazi się po roślinie, po czym osiada, wbija kłujkę w tkanki przewodzące i traci zdolność ruchu; dorosłe samice pozostają nieruchome do końca życia. Samce przepoczwarczają się i jako maleńkie, uskrzydlone, krótko żyjące owady nie żerują. W ogrzewanych wnętrzach szkodnik rozmnaża się przez cały rok, dając kilka nakładających się pokoleń; w gruncie zwykle 1–3 pokolenia, a zimują zapłodnione samice lub jaja ukryte pod tarczką. Objawy żerowania to żółknięcie i przedwczesne opadanie liści, zamieranie pędów, karłowacenie oraz osłabienie rośliny, a wtórnie czarny nalot sadzaka na pokrytych rosą miodową liściach. Na drzewach owocowych porażonych przez tarcznika niszczyciela (Comstockaspis perniciosa) wokół miejsc żerowania pojawiają się czerwonawe przebarwienia, a silnie zasiedlone gałęzie zamierają. Ponieważ tarczki są nieruchome i barwą maskują się na korze i nerwach, porażenie łatwo przeoczyć aż do wystąpienia rosy miodowej lub wyraźnego osłabienia rośliny — dlatego kluczowy jest regularny przegląd spodu liści i kątów pędów.