W skrócie
- Bylina — raz posadzona plonuje w tym samym miejscu przez kilka lat.
- Aby przedłużyć zbiór młodych liści, systematycznie usuwa się wybijające pędy kwiatowe.
- Kwaśny smak pochodzi od kwasu szczawiowego; liście spożywa się z umiarem.
- Znosi półcień i preferuje wilgotną, próchniczną, lekko kwaśną glebę.
- Bardzo mrozoodporny — zimuje w gruncie bez okrywania.
- Rozmnażany z nasion lub przez podział karpy co 3–4 lata dla odmłodzenia.
- Wiatropylny i dwupienny — nie jest rośliną miododajną.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Rdestowate (Polygonaceae)
- Wysokość
- 0.15–1 m
- Szerokość
- 0.3–0.4 m
- Pokrój
- Kępowy
- Tempo wzrostu
- Szybkie
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta
- Odczyn
- pH 5.5–6.5
- Wilgotność
- Wilgotna
- Kwitnienie
- Maj–Lipiec
- Mrozoodporność
- USDA 3a–8b
- Rozmnażanie
- Z nasion, Przez podział
Charakterystyka
Bylina o głębokim korzeniu palowym i krótkim, rozgałęziającym się kłączu, z którego co roku odrasta gęsta przyziemna rozeta liści. Liście są strzałkowate: jajowato-podłużne, u nasady zaopatrzone w dwa ostro zakończone, skierowane ku tyłowi klapy (uszka), soczyste i gładkie, osadzone na długich ogonkach. Rozeta osiąga zwykle 15–30 cm wysokości, natomiast latem roślina wybija sztywny, ulistniony pęd kwiatostanowy dorastający do 60–100 cm. Kwiaty są drobne, zebrane w luźną, wiechowatą kwiatostan o zielono-czerwonawej barwie; gatunek jest dwupienny, a zapylenie następuje przez wiatr, nie przez owady. Owocem jest trójkanciasty, brązowy orzeszek. Dla łodyg, ogonków i nerwów liściowych typowa jest czerwonawa pigmentacja, nasilająca się w chłodne dni i przy suszy. U nasady liści widoczna jest błoniasta pochewka (gatka) obejmująca łodygę — cecha diagnostyczna całej rodziny rdestowatych. Szczaw jest rośliną wybitnie mrozoodporną, zimującą w formie karpy, i rozpoczyna wegetację bardzo wcześnie na przedwiośniu, dostarczając pierwszych zielonych liści jeszcze przed większością warzyw. Kwaśny smak, oddany w epitecie gatunkowym acetosa (od łac. acetum — ocet), wynika z obecności kwasu szczawiowego i jego soli.
Popularne odmiany
- ‘De Belleville’
- Klasyczna francuska odmiana wielkolistna (Oseille de Belleville), najczęściej uprawiana odmiana szczawiu ogrodowego. Daje szerokie, delikatne i mniej kwaśne liście niż forma dzika, dobrze odrasta po cięciu i jest wytrzymała na mróz.
- ‘Blonde de Lyon’
- Francuska odmiana o dużych, jasnozielonych, mięsistych liściach i łagodniejszym, mniej ostrym smaku. Ceniona za wysoki plon i odporność na mróz; dobrze sprawdza się do zup i sosów.
- ‘Profusion’
- Odmiana o silnie ograniczonym kwitnieniu (praktycznie nie wybija w kwiaty i nie zawiązuje nasion), rozmnażana wegetatywnie. Dzięki temu przez cały sezon wytwarza młode liście bez potrzeby ciągłego usuwania pędów kwiatostanowych i nie rozsiewa się w ogrodzie.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Głęboki korzeń palowy pozwala roślinie przetrwać suszę, ale liście są wtedy drobniejsze, twardsze i bardziej kwaśne. Stała wilgoć gleby daje obfitszy plon delikatnych liści; w upały warto ściółkować.
Nawożenie
Umiarkowane dokarmianie azotem pobudza odrost młodych liści; nadmiar azotu obniża jednak smak i zwiększa zawartość azotanów.
Sadzenie
Stanowisko słoneczne lub lekko zacienione, gleba próchniczna, wilgotna, o lekko kwaśnym odczynie; przed sadzeniem wzbogacić kompostem.
Przycinanie
Systematycznie wycinać wybijające pędy kwiatostanowe u nasady — hamuje to kwitnienie i pobudza roślinę do wytwarzania nowych, delikatnych liści.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Niska rozeta szczawiu i płytko plonująca truskawka nie konkurują silnie o światło, a obie lubią wilgotną, próchniczną glebę.
Kwaśny szczaw bywa sadzony na obrzeżach warzywnika jako roślina okrywająca glebę między wolniej rosnącymi kapustnymi.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Rdzawopomarańczowe lub brunatne, pylące skupiska zarodników na spodniej stronie liści, którym na wierzchu odpowiadają żółte plamy. Silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają, roślina słabnie. Dotyczy m.in. róż, malw, a niektóre rdze mają żywiciela pośredniego (np. rdza gruszy — jałowiec). Krostki (skupiska zarodników letnich, tzw. urediniów) przebijają skórkę liścia i uwalniają pomarańczowo-rdzawy proszek, który ściera się na palec — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. W pełni lata pojawiają się głównie na spodzie blaszki, wzdłuż nerwów i na ogonkach, u niektórych gatunków także na zielonych pędach i działkach kielicha. Późną jesienią skupiska ciemnieją do brunatnoczarnych — to zarodniki przetrwalnikowe (telia), którymi grzyb zimuje na resztkach roślin. Rdze cechuje wąska specjalizacja: dana rdza poraża zwykle jeden gatunek lub rodzaj żywiciela, dlatego rdza róży, malwy oraz prawoślazu, fasoli, pora i czosnku, mięty, pelargonii czy trawnika to różne, niewymienne grzyby. Objaw ogólny — żółknięcie i przedwczesne opadanie liści — osłabia roślinę, ogranicza kwitnienie i plonowanie, rzadko jednak zabija ją w ciągu jednego sezonu.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
ŚlimakiŚlimaki nagie i skorupkowe żerujące nocą i po deszczu. Objawy: nieregularne dziury w liściach i całkowicie ogryzione młode siewki, srebrzyste ślady śluzu na liściach i ziemi. Największe szkody w wilgotnych, ocienionych miejscach — szczególnie na sałacie, truskawkach i funkiach. Najgroźniejsze w ogrodach są ślimaki nagie (pozbawione zewnętrznej muszli): ślimak luzytański (Arion vulgaris, dawniej opisywany jako A. lusitanicus) oraz pomrowik plamisty (Deroceras reticulatum). Pomrów wielki (Limax maximus) bywa do nich morfologicznie podobny, ale żeruje głównie na rozkładającej się materii organicznej i grzybach, bywa nawet drapieżcą innych ślimaków, więc jako szkodnik żywych roślin ma niewielkie znaczenie. Formy skorupkowe — wstężyki (Cepaea) czy chroniony winniczek (Helix pomatia) — wyrządzają zwykle mniejsze szkody. Ciało jest miękkie, wydłużone i stale pokryte śluzem; na głowie widoczne są dwie pary wysuwanych czułków — dłuższa górna niesie oczy, krótsza dolna pełni funkcję dotykowo-węchową. Ślimaki są obojnakami: składają kuliste, przezroczyste lub perłowe jaja w skupiskach, ukryte w wilgotnej glebie, pod kamieniami i w ściółce. Jeden osobnik ślimaka luzytańskiego potrafi złożyć kilkaset jaj; zimują zarówno jaja, jak i młode ślimaki, a żerowanie trwa od wiosny do późnej jesieni, nasilając się w ciepłe, wilgotne noce. Uszkodzenia mają gładkie brzegi i powstają często w środku blaszki liściowej, nie tylko od krawędzi; siewki i rozsada bywają zjadane do gołej ziemi, a na truskawkach oraz dojrzewających warzywach ślimaki wygryzają zagłębienia w owocach. Diagnostycznie rozstrzygający jest zaschnięty, srebrzyście połyskujący ślad śluzu — nie pozostawia go żaden owad.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Lekka | Liście zawierają kwas szczawiowy i szczawiany. W normalnych porcjach kulinarnych są bezpieczne, ale spożywane w dużych ilościach lub na surowo mogą podrażniać przewód pokarmowy i sprzyjać kamicy nerkowej. Gotowanie i odlanie wody zmniejsza zawartość szczawianów. Ostrożność zalecana osobom z chorobami nerek, reumatyzmem i dną moczanową. |
| Konie | Umiarkowana | Duże ilości szczawianów w paszy mogą u koni i innych zwierząt gospodarskich prowadzić do zaburzeń gospodarki wapniowej i objawów zatrucia. |
| Psy | Umiarkowana | Szczawiany rozpuszczalne — zjedzenie dużych ilości liści może podrażnić przewód pokarmowy i zaburzyć gospodarkę wapniową; okazjonalny kontakt zwykle nieszkodliwy. |
| Koty | Umiarkowana | Szczawiany rozpuszczalne — zjedzenie większych ilości może podrażnić przewód pokarmowy i obciążać nerki; okazjonalny kontakt zwykle nieszkodliwy. |
Historia i pochodzenie
Szczaw znany był jako roślina użytkowa już w starożytności — ceniono go w Egipcie, Grecji i Rzymie zarówno jako orzeźwiające warzywo, jak i środek na gorączkę oraz brak apetytu. W średniowiecznej Europie należał do podstawowych warzyw liściowych zbieranych z łąk i uprawianych w przydomowych ogrodach, zanim wyparły go szpinak i inne rośliny o łagodniejszym smaku. Szczególne miejsce zdobył w kuchni francuskiej, gdzie zupa z młodych liści (soupe à l'oseille) i sos szczawiowy do ryb oraz jaj stały się klasykami; to francuscy ogrodnicy wyselekcjonowali też wielkolistne odmiany uprawne. W kuchni środkowoeuropejskiej, w tym polskiej, wiosenna zupa szczawiowa — najczęściej podawana z jajkiem na twardo — pozostaje daniem tradycyjnym, a liście dzikiego szczawiu z łąk bywały zbierane pokoleniami jako sezonowe źródło świeżej zieleniny po zimie. W dawnej medycynie ludowej sok i napar ze szczawiu stosowano jako środek chłodzący, moczopędny i przeciwszkorbutowy, choć współczesna dietetyka podchodzi do tego ostrożnie ze względu na wysoką zawartość szczawianów.
Zastosowanie
Uprawiany dla młodych liści, które zbiera się przez cały sezon i wykorzystuje w kuchni: na zupę szczawiową, do sosów, past, sałatek i jako dodatek do jaj oraz ryb. Wysiewa się go wprost do gruntu od kwietnia do maja lub późnym latem, na głębokość około 1 cm, w rzędach z rozstawą 25–35 cm; można też rozmnażać przez podział starszej karpy wczesną wiosną. Najlepiej rośnie na stanowisku słonecznym lub lekko zacienionym, w glebie próchnicznej, wilgotnej i lekko kwaśnej. Kluczowym zabiegiem pielęgnacyjnym jest systematyczne wycinanie wybijających pędów kwiatowych — po zakwitnięciu liście stają się drobne, twarde i bardziej gorzko-kwaśne, a usuwanie kwiatostanów utrzymuje roślinę w fazie wytwarzania delikatnych liści i przedłuża plonowanie. Zbiera się liście zewnętrzne, pozostawiając serce rozety do dalszego odrostu. Co 3–4 lata warto karpę podzielić i przesadzić, bo starsze rośliny plonują słabiej i chętniej zakwitają. Ze względu na zawartość kwasu szczawiowego liście spożywa się z umiarem, a gotowanie i odlanie wody zmniejsza ilość szczawianów; ostrożność zalecana jest osobom z kamicą nerkową, dną moczanową i chorobami nerek. Szczaw udaje się także w dużej donicy, a dzięki wczesnemu ruszaniu wegetacji dostarcza świeżej zieleniny wtedy, gdy w ogrodzie brak jeszcze innych warzyw. Nierozmnażany celowo łatwo dziczeje i rozsiewa się z nasion, dlatego niepożądane kwiatostany usuwa się przed dojrzeniem orzeszków.
Ciekawostki
- Epitet gatunkowy acetosa pochodzi od łacińskiego acetum, czyli ocet — nawiązuje do kwaśnego smaku liści.
- Szczaw jest rośliną dwupienną i wiatropylną: osobniki męskie i żeńskie rosną osobno, a pyłek przenosi wiatr, nie owady.
- Liście są rośliną żywicielską gąsienic czerwończyka żarka (Lycaena phlaeas) i pokrewnych motyli.
- Za kwaśny smak i potencjalną szkodliwość w nadmiarze odpowiada ten sam związek — kwas szczawiowy, który wiąże wapń w nierozpuszczalne szczawiany.
Najczęstsze pytania
Czy szczaw jest trujący?
Nie w normalnych porcjach kulinarnych. Liście zawierają jednak kwas szczawiowy i szczawiany, które w dużych ilościach — zwłaszcza na surowo — podrażniają przewód pokarmowy i sprzyjają kamicy nerkowej. Gotowanie i odlanie wody obniża zawartość szczawianów. Ostrożność zalecana jest osobom z chorobami nerek, dną moczanową i reumatyzmem, a także przy karmieniu zwierząt gospodarskich.
Dlaczego trzeba usuwać pędy kwiatowe szczawiu?
Po wybiciu w kwiat roślina przestawia się na produkcję nasion, a liście stają się drobne, twarde i bardziej kwaśne. Systematyczne wycinanie pędów kwiatostanowych u nasady utrzymuje szczaw w fazie liściowej, przedłuża zbiór delikatnych liści i zapobiega niekontrolowanemu rozsiewaniu.
Jak długo szczaw rośnie w jednym miejscu?
To bylina, która plonuje przez kilka lat. Najlepsze zbiory daje przez pierwsze 3–4 lata; potem rośliny słabną i chętniej zakwitają, dlatego karpę warto podzielić i przesadzić w świeżą, zasiloną kompostem glebę.
Kiedy zbierać liście szczawiu?
Najsmaczniejsze są młode liście zbierane wiosną i wczesnym latem, zanim roślina wybije w kwiat. Zrywa się liście zewnętrzne, zostawiając serce rozety do dalszego odrostu; przy regularnym usuwaniu kwiatostanów zbiór można prowadzić przez cały sezon.
Czy szczaw ogrodowy to ta sama roślina co dziki szczaw z łąki?
Tak — warzywo ogrodowe i pospolity szczaw łąkowy to ten sam gatunek Rumex acetosa. Odmiany uprawne (np. wielkolistne francuskie selekcje) mają większe, delikatniejsze i mniej kwaśne liście niż forma dzika, ale botanicznie jest to ta sama roślina. Uwaga: szczaw krwisty (Rumex sanguineus) i szczaw tarczowaty (Rumex scutatus) to odrębne gatunki.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Rumex acetosaBaza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — SorrelInstytucja / ogród botaniczny
- Rośliny warzywne — uprawa i wartość użytkowa (PWRiL)Książka
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
