W skrócie
- Nie tworzy jadalnego korzenia — plonem są liście i grube ogonki, zbierane wielokrotnie w sezonie.
- Zbiór „tnij i zbieraj ponownie”: zewnętrzne liście ścina się przy nasadzie, a roślina odrasta od środka.
- Znosi półcień i krótkie susze lepiej niż szpinak — stąd w DACH ceniona jako jego letnia alternatywa.
- Odmiany o kolorowych ogonkach (żółte, czerwone, różowe) są też ozdobne i nadają się na rabaty oraz do donic.
- Dwuletnia: w pierwszym roku daje liście, w drugim wybija w pęd kwiatostanowy; stres wodny i chłód przyspieszają przedwczesne wybijanie.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Szarłatowate (Amaranthaceae)
- Wysokość
- 0.3–0.6 m
- Szerokość
- 0.3–0.4 m
- Pokrój
- Kępowy
- Tempo wzrostu
- Szybkie
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Próchniczna, Gliniasta
- Odczyn
- pH 6–7.5
- Wilgotność
- Umiarkowana, Wilgotna
- Kwitnienie
- Lipiec–Sierpień
- Mrozoodporność
- —
- Rozmnażanie
- Z nasion
Charakterystyka
Roślina tworzy w pierwszym roku gęstą rozetę dużych liści osadzonych na wyraźnie zgrubiałych, mięsistych ogonkach. Blaszki są szerokie, jajowate do sercowatych, gładkie lub silnie pofałdowane i pęcherzykowate, o barwie od jasno- po ciemnozieloną. Cechą wyróżniającą są ogonki i główne nerwy: u odmian typu mangold szeroko rozrośnięte i jaskrawo zabarwione — białe, kremowe, żółte, pomarańczowe, różowe lub karminowe; u odmian liściowych typu boćwiny (leaf beet) wąskie i zielone, przypominające szpinak. Pod ziemią roślina wykształca długi, włóknisty korzeń palowy, który jednak nie grubieje w organ spichrzowy — to podstawowa różnica wobec buraka ćwikłowego i buraka pastewnego, u których to właśnie korzeń jest plonem. Boćwina osiąga zwykle 30–60 cm wysokości. Jest rośliną dwuletnią: pełnię plonu liściowego daje w pierwszym roku wegetacji, a dopiero w drugim, po przezimowaniu, wytwarza wysoki, rozgałęziony pęd z drobnymi, zielonkawymi, wiatropylnymi kwiatami. Przedwczesne wybicie w pęd (bolting) w pierwszym roku wywołuje stres — długi dzień połączony z chłodem, przesuszeniem lub przegęszczeniem siewek. Gatunek jest umiarkowanie mrozoodporny: znosi lekkie przymrozki, a w łagodniejszym klimacie i pod osłonami potrafi przezimować i wznowić zbiór wczesną wiosną. Nasiono, tak jak u buraka ćwikłowego, jest w istocie zeschłym owocostanem (kłębkiem) zawierającym kilka zalążków, dlatego z jednego „ziarna” wschodzi po kilka siewek, które trzeba przerwać.
Popularne odmiany
- ‘Lucullus’
- Klasyczna, ustalona odmiana typu mangold o jasnozielonych, silnie pofałdowanych liściach i szerokich, białych ogonkach. Ceniona za wysoką wydajność i długi okres zbioru; jedna z najstarszych powszechnie uprawianych odmian.
- ‘Fordhook Giant’
- Wysokoplenna, ustalona odmiana o dużych, ciemnozielonych, mocno pęcherzykowatych liściach i grubych białych ogonkach. Tolerancyjna na upał i chłód, uznawana za jedną z najbardziej niezawodnych odmian białoogonkowych.
- ‘Bright Lights’
- Mieszanka odmianowa o ogonkach w barwach żółtej, pomarańczowej, różowej, czerwonej i białej, wyróżniona nagrodą RHS Award of Garden Merit. Uprawiana zarówno jadalnie, jak i ozdobnie na rabatach oraz w pojemnikach.
- ‘Rhubarb Chard’
- Odmiana o intensywnie karminowoczerwonych ogonkach i nerwach oraz ciemnozielonych, czerwono unerwionych liściach, nawiązująca wyglądem do rabarbaru. Silnie dekoracyjna, o typowym mangoldowym smaku.
- ‘Perpetual Spinach’
- Odmiana typu boćwiny (leaf beet) o wąskich, zielonych ogonkach i gładszych liściach przypominających szpinak. Bardzo odporna na wybijanie w pęd i długo plonująca, dlatego często uprawiana wprost jako trwały zamiennik szpinaku.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Znosi krótkie susze lepiej niż szpinak dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu, ale przy trwałym niedoborze wody liście grubieją, gorzknieją, a roślina łatwiej wybija w pęd kwiatostanowy.
Nawożenie
Jako warzywo liściowe reaguje na azot; regularne, umiarkowane dokarmianie podtrzymuje odrastanie liści po każdym cięciu. Nadmiar azotu sprzyja kumulacji azotanów w blaszkach.
Sadzenie
Gleba żyzna, próchnicza, głęboko spulchniona i stale wilgotna; stanowisko słoneczne lub w lekkim półcieniu, który latem opóźnia wybijanie w pęd.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Cebula zajmuje mało miejsca w górnej warstwie gleby i tradycyjnie uważana jest za odstraszającą część szkodników, nie konkurując silnie z boćwiną o składniki pokarmowe.
Fasola jako roślina bobowata wzbogaca glebę w azot, którego burak liściowy potrzebuje do obfitego odrastania liści.
Odmienny system korzeniowy i inne wymagania pokarmowe ograniczają konkurencję na wspólnej grządce.
Złe sąsiedztwo
Szpinak należy do tej samej rodziny (Amaranthaceae) i dzieli z boćwiną choroby oraz szkodniki, m.in. mączniaka rzekomego i miniarki liściowe, więc bliskie sąsiedztwo ułatwia ich przenoszenie.
To ten sam gatunek botaniczny co boćwina; uprawiane obok siebie sprzyjają kumulacji wspólnych chorób i szkodników w glebie, dlatego lepiej je rozdzielić i zachować zmianowanie.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Żółte lub kanciaste (ograniczone nerwami) plamy na wierzchu liści, którym od spodu odpowiada szarofioletowy lub brązowy nalot zarodników. Różni się od mączniaka prawdziwego, którego biały nalot jest na wierzchu liści. Rozwija się w wilgoci i chłodne noce; groźny dla ogórków, cebuli i winorośli. Plamy są początkowo jasnozielone lub żółknące, a ich kanciasty, mozaikowy kształt bierze się stąd, że rozwój patogenu zatrzymują większe nerwy liścia. Delikatny, kożuchowaty nalot od spodu (stąd nazwa „mączniak”) to zarodnikowanie lęgniowca — najlepiej widoczny rano lub po okresie wysokiej wilgotności powietrza. Z czasem plamy brązowieją, zasychają i zlewają się, liść zamiera przedwcześnie, co osłabia całą roślinę i obniża plon. Choroba jest silnie wyspecjalizowana wobec żywiciela: ogórki i dynie poraża Pseudoperonospora cubensis, cebulę Peronospora destructor, winorośl Plasmopara viticola, a sałatę Bremia lactucae — dlatego porażenie jednego gatunku zwykle nie przenosi się na niespokrewnione uprawy.
Mozaika (choroba wirusowa)Na liściach pojawia się charakterystyczna mozaika — nieregularne, przeplatające się jasno- i ciemnozielone lub żółte plamy i smugi. Liście bywają zdeformowane, pomarszczone, kędzierzawe i drobniejsze, a całe rośliny karłowacieją i słabo owocują. Objawy najsilniej widoczne są na młodych liściach, a owoce ogórka, cukinii czy pomidora mogą być plamiste i zniekształcone. Choroba dotyka wielu warzyw, bylin i roślin ozdobnych. Obraz chorobowy zależy od konkretnego wirusa, gatunku żywiciela i temperatury — ten sam patogen daje różne objawy na różnych roślinach. Cechą rozpoznawczą jest to, że mozaika ma charakter systemiczny (obejmuje całą roślinę i rozwija się od najmłodszych liści), a nie punktowy jak plamistości grzybowe — brak tu wyraźnie odgraniczonych plam z obwódką, nalotu grzybni czy owocników. Poza mozaiką występują rozjaśnienie nerwów (przejaśnienie tkanki wzdłuż unerwienia), pasmowanie oraz pęcherzykowate wybrzuszenia blaszki. Silne zwężenie i nitkowatość liści pomidora (tzw. objaw „sznurowadła”) wiąże się przede wszystkim z CMV (wirus mozaiki ogórka), sporadycznie z tobamowirusami, podczas gdy TMV/ToMV dają głównie mozaikę i marmurkowatość liści. Na owocach obserwuje się plamistość, koncentryczne pierścienie, brodawkowate wybrzuszenia (ogórek) i nierównomierne dojrzewanie (pomidor), a na kwiatach roślin ozdobnych — przełamanie barwy, czyli smugi i plamki odbarwień na płatkach. W wysokiej temperaturze (powyżej ~28–30°C) objawy potrafią się maskować i chwilowo zanikać, by powrócić po ochłodzeniu — nie oznacza to wyleczenia rośliny.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
ŚlimakiŚlimaki nagie i skorupkowe żerujące nocą i po deszczu. Objawy: nieregularne dziury w liściach i całkowicie ogryzione młode siewki, srebrzyste ślady śluzu na liściach i ziemi. Największe szkody w wilgotnych, ocienionych miejscach — szczególnie na sałacie, truskawkach i funkiach. Najgroźniejsze w ogrodach są ślimaki nagie (pozbawione zewnętrznej muszli): ślimak luzytański (Arion vulgaris, dawniej opisywany jako A. lusitanicus) oraz pomrowik plamisty (Deroceras reticulatum). Pomrów wielki (Limax maximus) bywa do nich morfologicznie podobny, ale żeruje głównie na rozkładającej się materii organicznej i grzybach, bywa nawet drapieżcą innych ślimaków, więc jako szkodnik żywych roślin ma niewielkie znaczenie. Formy skorupkowe — wstężyki (Cepaea) czy chroniony winniczek (Helix pomatia) — wyrządzają zwykle mniejsze szkody. Ciało jest miękkie, wydłużone i stale pokryte śluzem; na głowie widoczne są dwie pary wysuwanych czułków — dłuższa górna niesie oczy, krótsza dolna pełni funkcję dotykowo-węchową. Ślimaki są obojnakami: składają kuliste, przezroczyste lub perłowe jaja w skupiskach, ukryte w wilgotnej glebie, pod kamieniami i w ściółce. Jeden osobnik ślimaka luzytańskiego potrafi złożyć kilkaset jaj; zimują zarówno jaja, jak i młode ślimaki, a żerowanie trwa od wiosny do późnej jesieni, nasilając się w ciepłe, wilgotne noce. Uszkodzenia mają gładkie brzegi i powstają często w środku blaszki liściowej, nie tylko od krawędzi; siewki i rozsada bywają zjadane do gołej ziemi, a na truskawkach oraz dojrzewających warzywach ślimaki wygryzają zagłębienia w owocach. Diagnostycznie rozstrzygający jest zaschnięty, srebrzyście połyskujący ślad śluzu — nie pozostawia go żaden owad.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | Liście i ogonki w pełni jadalne; zawierają — podobnie jak szpinak — kwas szczawiowy, którego duże ilości mogą obciążać nerki u osób ze skłonnością do kamicy. Gotowanie i odlanie wody obniża zawartość szczawianów. |
| Psy | Brak | — |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Burak liściowy i burak ćwikłowy to formy uprawne jednego gatunku, wywodzące się od dzikiego buraka nadmorskiego rosnącego na wybrzeżach Europy i Morza Śródziemnego. Historycznie to właśnie formy liściowe były pierwotne: starożytni Grecy i Rzymianie uprawiali burak głównie dla liści, a selekcja w kierunku zgrubiałego, słodkiego korzenia nastąpiła znacznie później. Nazwa „Swiss chard”, mimo geograficznego określenia, utrwaliła się w anglojęzycznym ogrodnictwie XIX wieku dla odróżnienia od francuskiego „carde” — bezpośredni związek ze Szwajcarią jest wątpliwy. W Europie Środkowej, zwłaszcza w krajach niemieckojęzycznych i we Włoszech, mangold pozostał popularnym warzywem liściowym przez cały czas, gdy w Polsce boćwina bywała traktowana jako warzywo niszowe. Współcześnie wraca do łask jako wydajna, dekoracyjna i mniej wrażliwa na upał alternatywa dla szpinaku. Współczesne bazy taksonomiczne, w tym Plants of the World Online, traktują boćwinę i mangold jako grupy odmian uprawnych w obrębie Beta vulgaris subsp. vulgaris, a tradycyjną nazwę subsp. cicla uznają za synonim; w ogrodnictwie i literaturze użytkowej ta ostatnia pozostaje jednak w powszechnym użyciu.
Zastosowanie
Uprawiana w gruncie, w donicach na balkonie i pod osłonami dla liści i ogonków. Nasiona wysiewa się bezpośrednio do gruntu od kwietnia do lipca, na głębokość około 2 cm, w rozstawie docelowej 25–40 cm — po wschodach kępki siewek przerywa się do jednej najsilniejszej rośliny. Stanowisko powinno być żyzne, próchnicze i stale wilgotne; lekki półcień latem jest korzystny, bo opóźnia wybijanie w pęd i utrzymuje liście delikatnymi. Zbiór prowadzi się metodą „tnij i zbieraj ponownie”: zewnętrzne, w pełni wyrośnięte liście ścina się nożem tuż przy nasadzie, pozostawiając środek rozety, który stale odrasta — jedna roślina plonuje tygodniami, a przy sprzyjającej pogodzie i pod osłoną nawet od wiosny do jesieni. Regularne cięcie i umiarkowane dokarmianie azotem podtrzymują odrastanie młodych blaszek. W kuchni liście przyrządza się jak szpinak — duszone, blanszowane, w zupach i farszach — natomiast grube, chrupiące ogonki gotuje się osobno i dłużej, podobnie jak we włoskiej i francuskiej tradycji kulinarnej. Odmiany o barwnych ogonkach pełnią też funkcję ozdobną na rabatach warzywnych i w pojemnikach. Dobrymi sąsiadami są cebula i fasola, natomiast należy unikać sąsiedztwa szpinaku i buraka ćwikłowego z powodu wspólnych chorób i szkodników; na to samo miejsce burak liściowy wraca po 3–4 latach przerwy.
Ciekawostki
- Boćwina i burak ćwikłowy to ten sam gatunek botaniczny (Beta vulgaris) — różni je wyłącznie kierunek selekcji: liście i ogonki kontra zgrubiały korzeń.
- Wielobarwne ogonki odmian typu „rainbow chard” (białe, żółte, pomarańczowe, różowe, karminowe) zawdzięczają barwę betalainom — tym samym pigmentom, które nadają kolor czerwonemu burakowi.
- Angielska nazwa „Swiss chard” jest myląca: roślina nie pochodzi ze Szwajcarii, a określenie wprowadzili XIX-wieczni sprzedawcy nasion.
- To, co wysiewamy jako pojedyncze „nasiono”, jest zwykle kłębkiem z kilkoma zalążkami, więc w jednym miejscu wschodzi kępka siewek wymagająca przerwania.
Najczęstsze pytania
Czym różni się burak liściowy (boćwina) od buraka ćwikłowego?
To ten sam gatunek, ale inna forma uprawna. Burak ćwikłowy selekcjonowano na zgrubiały, jadalny korzeń, a burak liściowy — na liście i mięsiste ogonki. Boćwina nie tworzy spichrzowego korzenia: plonem są jej nadziemne części, zbierane sukcesywnie przez cały sezon.
Czy boćwina to dobra alternatywa dla szpinaku?
Tak. Liście przyrządza się niemal identycznie, a boćwina znacznie lepiej znosi letni upał i krótkie susze — szpinak w takich warunkach szybko wybija w pęd i staje się gorzki. Dlatego w krajach niemieckojęzycznych mangold bywa letnim zamiennikiem szpinaku, choć oba warzywa zawierają kwas szczawiowy i najlepiej je gotować.
Jak zbierać burak liściowy, żeby długo plonował?
Metodą „tnij i zbieraj ponownie”: ścinaj tylko zewnętrzne, wyrośnięte liście tuż przy nasadzie, pozostawiając nienaruszony środek rozety. Roślina stale odrasta od środka i plonuje tygodniami. Nie ogołacaj całej rośliny naraz i nie pozwól liściom przerosnąć — starzejące się blaszki grubieją i gorzknieją.
Dlaczego boćwina przedwcześnie zakwita (wybija w pęd)?
Jako roślina dwuletnia normalnie kwitnie w drugim roku, ale wybija w pęd również pod wpływem stresu w pierwszym sezonie — przy suszy, chłodnych wahaniach temperatury, długim dniu lub przegęszczeniu siewek. Zapobiega temu równomierne podlewanie, przerywanie roślin i uprawa w lekkim półcieniu latem.
Czy burak liściowy nadaje się do uprawy w donicy?
Tak, dobrze rośnie w pojemniku o głębokości co najmniej 20–25 cm, w żyznym, próchniczym podłożu, przy regularnym podlewaniu. Odmiany o kolorowych ogonkach są przy tym ozdobne, więc łączą walor użytkowy z dekoracyjnym na balkonie i tarasie.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO) — Beta vulgarisBaza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Growing chardInstytucja / ogród botaniczny
- Encyclopaedia Britannica — Swiss chardStrona internetowa
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
