Wiśnia zwyczajna

Szarobrązowy, puszysty nalot grzybni na kwiatach, owocach, liściach i pędach, poprzedzony wodnistymi, gnijącymi plamami. Poraża osłabione i uszkodzone tkanki, szybko rozwija się w wilgoci i chłodzie oraz przy słabej cyrkulacji powietrza. Częsta na truskawkach, begoniach, piwoniach i różach. Nalot jest charakterystycznie „myszaty” — puszysty, popielatoszary, a przy potrąceniu porażonej tkanki wzbija się widoczna chmurka zarodników (konidiów), co stanowi cechę rozpoznawczą tej choroby. Infekcja rozpoczyna się zwykle od tkanek najsłabszych: przekwitających płatków, zranień, śladów po gradzie lub żerowaniu szkodników, a także od resztek pyłku osiadłego na płatkach. Na kwiatach pojawiają się drobne, brązowe, wodniste plamki, które szybko obejmują cały kwiat („zgorzel kwiatów”); z porażonego kwiatu grzyb często przerasta w głąb pędu, powodując jego przewężenie i zamieranie. Na owocach miękkich (truskawka, malina, winogrona, pomidor) rozwija się wodnista, brunatniejąca zgnilizna pokryta grubą warstwą szarego, puszystego kożucha — jagoda mięknie i „rozpływa się”. Na siewkach i sadzonkach Botrytis wywołuje zgorzel podstawy pędu i gwałtowne przewracanie się roślin. W starszej, obumierającej grzybni oraz na resztkach roślinnych tworzą się twarde, czarne, nieregularne grudki — sklerocja (przetrwalniki), którymi patogen zimuje w glebie i w resztkach roślinnych. Choroba ujawnia się także po zbiorze, jako szybko postępująca zgnilizna przechowalnicza owoców i warzyw.

Na owocach ziarnkowych i pestkowych pojawiają się brązowe, powiększające się plamy gnilne, na których tworzą się koncentrycznie ułożone, szarobeżowe poduszeczki zarodników. Porażone owoce gniją, zasychają i mumifikują się, często pozostając na drzewie do następnego sezonu. Wiosną grzyb poraża także kwiaty i krótkopędy, powodując ich zgorzel oraz zamieranie końcówek gałązek. Choroba ma dwie wyraźne fazy. Wiosenna moniliowa zgorzel (najczęściej Monilinia laxa na drzewach pestkowych — wiśni, czereśni, śliwie, morelach) zaczyna się od kwiatów, które brązowieją, więdną i zasychają, nie opadając; infekcja wnika przez szyjkę słupka do krótkopędu, obrączkuje go i powoduje zamieranie całych pędów z uschniętymi liśćmi zwisającymi jak po przypaleniu — stąd mylące podobieństwo do uszkodzeń przymrozkowych. U drzew pestkowych na porażonych pędach często pojawia się wyciek gumy (gummoza) oraz drobne, spękane zrakowacenia kory. Letnio-jesienna brunatna zgnilizna owoców (głównie Monilinia fructigena na jabłoni i gruszy) rozwija się na dojrzewających owocach: plama gnilna szybko obejmuje cały owoc, miąższ brązowieje i mięknie, a na powierzchni wyrastają charakterystyczne, koncentrycznie ułożone kręgi kremowo-beżowych poduszeczek zarodników konidialnych. W chłodnych warunkach (m.in. w przechowalni) owoce mogą przybrać postać twardych, czarno-lśniących mumii pozbawionych sporulacji (tzw. czarna zgnilizna). Zmumifikowane owoce zawieszone na drzewie oraz rak monilijny na pędach są głównym źródłem zarodników w kolejnym sezonie.

Na pniu i konarach powstają zapadnięte, nekrotyczne rany (raki), z których – zwłaszcza wiosną – wycieka bursztynowa guma (gummoza). Kora nad ranami zamiera i pęka, a porażone pąki oraz krótkopędy nie rozwijają się lub zamierają wiosną, przez co całe partie korony usychają. Na liściach mogą pojawiać się drobne, brązowe, wodniste plamki wypadające z blaszki („dziurkowatość”). Choroba dotyka drzew pestkowych – wiśni, czereśni, śliwy, brzoskwini i moreli – i przy obrączkowaniu konaru prowadzi do jego zamarcia. Sprawcą są dwa patowary bakterii — Pseudomonas syringae pv. syringae oraz pv. morsprunorum — o zbliżonych objawach, których nie da się rozróżnić gołym okiem. Charakterystycznym, wczesnym objawem jest zamieranie pąków i kwiatów wiosną (tzw. blast kwiatowy): pąki brązowieją i nie rozwijają się, a pojedyncze konary nagle więdną i zasychają, długo utrzymując na sobie zbrązowiałe liście. Guma wyciekająca z raków jest szklista do bursztynowej i pojawia się najobficiej wiosną oraz wczesnym latem, po ruszeniu soków; w pełni lata wyciek zwykle ustaje. Po nacięciu kory na brzegu raka tkanka pod spodem bywa wodnista, brunatnordzawa, o kwaskowatym, fermentacyjnym zapachu (typowe dla pv. syringae). Plamki na liściach są początkowo drobne, kanciaste, wodniste i otoczone jaśniejszą obwódką; ich martwe środki wykruszają się, dając efekt „śrutu”. Objawy łatwo pomylić z uszkodzeniami mrozowymi kory oraz z fungicznym zamieraniem pędów (monilioza) i grzybową dziurkowatością liści (Wilsonomyces carpophilus) — kluczem jest wtedy pora nasilenia i obecność zarodnikowania grzyba. Choroba nasila się w chłodnej, wilgotnej pogodzie wiosną i jesienią; latem, w cieple i suszy, bakteria jest najmniej aktywna.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Mała muchówka długości około 4 mm, o czarnym ciele z żółtą tarczką na grzbiecie i przezroczystych skrzydłach z charakterystycznymi ciemnymi pręgami. Samice składają jaja pojedynczo w dojrzewające, zaczynające się przebarwiać owoce czereśni i wiśni. Białe, beznogie larwy (czerwie) żerują w miąższu wokół pestki, powodując gnicie owoców — to typowe „robaczywe” czereśnie, które miękną i przedwcześnie opadają. Najbardziej narażone są odmiany późne, dojrzewające w szczycie lotu muchówek. Nasionnica ma jedno pokolenie w roku i zimuje w postaci bobówki (poczwarki) w glebie, na głębokości kilku centymetrów pod koroną drzewa; część poczwarek przechodzi wydłużoną diapauzę i wychodzi dopiero po dwóch zimach, co utrudnia całkowite pozbycie się szkodnika. Dorosłe muchówki wylatują zwykle od przełomu maja i czerwca, a ich pojaw jest powiązany z ociepleniem gleby i fazą przebarwiania się owoców. Po wylocie samice przez kilka do kilkunastu dni dojrzewają płciowo (żerowanie uzupełniające), po czym składają jaja pod skórkę owoców zmieniających barwę z zielonej na żółtą i czerwoną. Wylęgła larwa żeruje w miąższu wokół pestki przez około 3–4 tygodnie, następnie wygryza otwór, opuszcza owoc i spada do gleby, gdzie się przepoczwarcza. Pierwsze objawy są trudne do zauważenia: wokół pestki miąższ brunatnieje i gnije, na owocu pojawiają się miękkie, ciemniejące, lekko zapadnięte plamy, a po rozkrojeniu widać białego czerwia i rozłożony miąższ. Do wyznaczania początku i nasilenia lotu służą żółte pułapki lepowe.

Motyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.