Brunatna zgnilizna (monilioza)

Objawy

Na owocach ziarnkowych i pestkowych pojawiają się brązowe, powiększające się plamy gnilne, na których tworzą się koncentrycznie ułożone, szarobeżowe poduszeczki zarodników. Porażone owoce gniją, zasychają i mumifikują się, często pozostając na drzewie do następnego sezonu. Wiosną grzyb poraża także kwiaty i krótkopędy, powodując ich zgorzel oraz zamieranie końcówek gałązek. Choroba ma dwie wyraźne fazy. Wiosenna moniliowa zgorzel (najczęściej Monilinia laxa na drzewach pestkowych — wiśni, czereśni, śliwie, morelach) zaczyna się od kwiatów, które brązowieją, więdną i zasychają, nie opadając; infekcja wnika przez szyjkę słupka do krótkopędu, obrączkuje go i powoduje zamieranie całych pędów z uschniętymi liśćmi zwisającymi jak po przypaleniu — stąd mylące podobieństwo do uszkodzeń przymrozkowych. U drzew pestkowych na porażonych pędach często pojawia się wyciek gumy (gummoza) oraz drobne, spękane zrakowacenia kory. Letnio-jesienna brunatna zgnilizna owoców (głównie Monilinia fructigena na jabłoni i gruszy) rozwija się na dojrzewających owocach: plama gnilna szybko obejmuje cały owoc, miąższ brązowieje i mięknie, a na powierzchni wyrastają charakterystyczne, koncentrycznie ułożone kręgi kremowo-beżowych poduszeczek zarodników konidialnych. W chłodnych warunkach (m.in. w przechowalni) owoce mogą przybrać postać twardych, czarno-lśniących mumii pozbawionych sporulacji (tzw. czarna zgnilizna). Zmumifikowane owoce zawieszone na drzewie oraz rak monilijny na pędach są głównym źródłem zarodników w kolejnym sezonie.

Zwalczanie

Wycinanie i usuwanie porażonych pędów oraz zbieranie i niszczenie zmumifikowanych owoców, które są głównym źródłem infekcji. Opryski fungicydowe stosuje się w okresie kwitnienia dla ochrony kwiatów oraz przed zbiorem; ważne jest też unikanie uszkadzania owoców, bo rany są wrotami zakażenia. Cięcie sanitarne prowadzi się z zapasem — pęd wycina się kilka do kilkunastu centymetrów poniżej widocznej granicy zgorzeli, w suchą pogodę, a narzędzia dezynfekuje między drzewami. Mumie zbiera się przez cały sezon, także te opadłe na ziemię, i wywozi lub głęboko przekopuje (nie na kompost przydomowy). Ochrona chemiczna jest najskuteczniejsza profilaktycznie: pierwsze zabiegi w fazie kwitnienia (na pełni i pod koniec kwitnienia) chronią kwiaty pestkowych przed zgorzelą, a zabiegi przedzbiorcze — z zachowaniem karencji — ograniczają gnicie owoców. Stosuje się fungicydy systemiczne i wgłębne (m.in. z grupy triazoli, anilinopirymidyn, SDHI, strobiluryn) oraz preparaty kontaktowe; substancje z różnych grup mechanizmu działania trzeba rotować, bo Monilinia szybko uodparnia się na pojedynczą grupę. Zbiór prowadzi się ostrożnie, unikając otarć i nakłuć, a owoce schładza się szybko po zbiorze — niska temperatura mocno spowalnia rozwój zgnilizny w przechowalni. Biopreparaty na bazie antagonistycznych mikroorganizmów (np. Bacillus subtilis, drożdżaki z rodzaju Aureobasidium) mogą wspomagać ochronę, zwłaszcza okołozbiorczą, ale nie zastępują sanitacji ani zabiegów w krytycznych terminach.

Profilaktyka

Prześwietlanie koron dla lepszego przewiewu, ograniczanie szkodników i chorób uszkadzających skórkę owoców (owocówki, parch), zbiór nieuszkodzonych owoców oraz usuwanie zmumifikowanych owoców jesienią i zimą. Podstawą jest przerwanie cyklu choroby: bezwzględne usuwanie wszystkich mumii oraz rakowatych pędów podczas cięcia zimowego pozbawia grzyb bazy zarodników na wiosnę. Luźna, dobrze prześwietlona korona szybciej obsycha po deszczu i rosie, co ogranicza infekcje kwiatów. Warto przerzedzać zawiązki tak, aby dojrzewające owoce się nie stykały — bezpośredni kontakt chorego owocu ze zdrowym to jedna z głównych dróg szerzenia zgnilizny. Zbilansowane nawożenie (bez nadmiaru azotu, który daje miękkie, podatne tkanki) oraz konsekwentne zwalczanie owocówki, os, ptaków i parcha ogranicza rany będące wrotami zakażenia. Na stanowiskach z historią choroby pomaga dobór odmian mniej podatnych, zbiór w suchą pogodę i szybkie schłodzenie plonu. Metody profilaktyczne i sanitarne działają najlepiej łącznie — same, bez ochrony w latach o mokrym kwitnieniu, mogą nie wystarczyć.

Jak odróżnić od podobnych

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne

Podajemy grupy i mechanizmy działania, nie marki — konkretne preparaty i ich dopuszczenie różnią się między krajami i bywają wycofywane. Zawsze sprawdź aktualną etykietę i stosuj się do niej.