Śliwa domowa

Na owocach ziarnkowych i pestkowych pojawiają się brązowe, powiększające się plamy gnilne, na których tworzą się koncentrycznie ułożone, szarobeżowe poduszeczki zarodników. Porażone owoce gniją, zasychają i mumifikują się, często pozostając na drzewie do następnego sezonu. Wiosną grzyb poraża także kwiaty i krótkopędy, powodując ich zgorzel oraz zamieranie końcówek gałązek. Choroba ma dwie wyraźne fazy. Wiosenna moniliowa zgorzel (najczęściej Monilinia laxa na drzewach pestkowych — wiśni, czereśni, śliwie, morelach) zaczyna się od kwiatów, które brązowieją, więdną i zasychają, nie opadając; infekcja wnika przez szyjkę słupka do krótkopędu, obrączkuje go i powoduje zamieranie całych pędów z uschniętymi liśćmi zwisającymi jak po przypaleniu — stąd mylące podobieństwo do uszkodzeń przymrozkowych. U drzew pestkowych na porażonych pędach często pojawia się wyciek gumy (gummoza) oraz drobne, spękane zrakowacenia kory. Letnio-jesienna brunatna zgnilizna owoców (głównie Monilinia fructigena na jabłoni i gruszy) rozwija się na dojrzewających owocach: plama gnilna szybko obejmuje cały owoc, miąższ brązowieje i mięknie, a na powierzchni wyrastają charakterystyczne, koncentrycznie ułożone kręgi kremowo-beżowych poduszeczek zarodników konidialnych. W chłodnych warunkach (m.in. w przechowalni) owoce mogą przybrać postać twardych, czarno-lśniących mumii pozbawionych sporulacji (tzw. czarna zgnilizna). Zmumifikowane owoce zawieszone na drzewie oraz rak monilijny na pędach są głównym źródłem zarodników w kolejnym sezonie.

Rdzawopomarańczowe lub brunatne, pylące skupiska zarodników na spodniej stronie liści, którym na wierzchu odpowiadają żółte plamy. Silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają, roślina słabnie. Dotyczy m.in. róż, malw, a niektóre rdze mają żywiciela pośredniego (np. rdza gruszy — jałowiec). Krostki (skupiska zarodników letnich, tzw. urediniów) przebijają skórkę liścia i uwalniają pomarańczowo-rdzawy proszek, który ściera się na palec — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. W pełni lata pojawiają się głównie na spodzie blaszki, wzdłuż nerwów i na ogonkach, u niektórych gatunków także na zielonych pędach i działkach kielicha. Późną jesienią skupiska ciemnieją do brunatnoczarnych — to zarodniki przetrwalnikowe (telia), którymi grzyb zimuje na resztkach roślin. Rdze cechuje wąska specjalizacja: dana rdza poraża zwykle jeden gatunek lub rodzaj żywiciela, dlatego rdza róży, malwy oraz prawoślazu, fasoli, pora i czosnku, mięty, pelargonii czy trawnika to różne, niewymienne grzyby. Objaw ogólny — żółknięcie i przedwczesne opadanie liści — osłabia roślinę, ogranicza kwitnienie i plonowanie, rzadko jednak zabija ją w ciągu jednego sezonu.

Choroba atakuje śliwę, morelę i brzoskwinię oraz inne gatunki z rodzaju Prunus. Na liściach pojawiają się jasne, chlorotyczne pierścienie, plamy i smugi wzdłuż nerwów, najwyraźniej widoczne wiosną przy chłodnej pogodzie. Na owocach powstają wgłębienia, przebarwienia i deformacje, a miąższ pod nimi bywa przebarwiony i gumowaty, o pogorszonym smaku. Porażone owoce często przedwcześnie opadają, przez co plon traci wartość handlową i konsumpcyjną. Objawy liściowe przybierają też postać rozjaśnień wzdłuż nerwów (tzw. przepaśnienie nerwów) oraz nieregularnego cętkowania; wiosną są najsilniejsze, a w upalne lato często zanikają (maskują się) i wracają w kolejnym sezonie, co utrudnia rozpoznanie. Nasilenie objawów zależy od szczepu wirusa i wrażliwości odmiany — od form niemal bezobjawowych po silne deformacje. Na owocach śliwy widoczne są ciemne, sinawe pierścienie i plamy oraz wgniecenia; u moreli charakterystyczne, diagnostyczne pierścienie i plamy pojawiają się także na pestce (endokarpie), co jest jedną z pewniejszych cech rozpoznawczych. U brzoskwini spotyka się dodatkowo przełamanie barwy płatków kwiatów (jaśniejsze smugi). Świeżo zakażone drzewa bywają przez sezon bezobjawowe, dlatego pewne potwierdzenie daje wyłącznie badanie laboratoryjne (test serologiczny ELISA lub molekularny RT-PCR).

Na pniu i konarach powstają zapadnięte, nekrotyczne rany (raki), z których – zwłaszcza wiosną – wycieka bursztynowa guma (gummoza). Kora nad ranami zamiera i pęka, a porażone pąki oraz krótkopędy nie rozwijają się lub zamierają wiosną, przez co całe partie korony usychają. Na liściach mogą pojawiać się drobne, brązowe, wodniste plamki wypadające z blaszki („dziurkowatość”). Choroba dotyka drzew pestkowych – wiśni, czereśni, śliwy, brzoskwini i moreli – i przy obrączkowaniu konaru prowadzi do jego zamarcia. Sprawcą są dwa patowary bakterii — Pseudomonas syringae pv. syringae oraz pv. morsprunorum — o zbliżonych objawach, których nie da się rozróżnić gołym okiem. Charakterystycznym, wczesnym objawem jest zamieranie pąków i kwiatów wiosną (tzw. blast kwiatowy): pąki brązowieją i nie rozwijają się, a pojedyncze konary nagle więdną i zasychają, długo utrzymując na sobie zbrązowiałe liście. Guma wyciekająca z raków jest szklista do bursztynowej i pojawia się najobficiej wiosną oraz wczesnym latem, po ruszeniu soków; w pełni lata wyciek zwykle ustaje. Po nacięciu kory na brzegu raka tkanka pod spodem bywa wodnista, brunatnordzawa, o kwaskowatym, fermentacyjnym zapachu (typowe dla pv. syringae). Plamki na liściach są początkowo drobne, kanciaste, wodniste i otoczone jaśniejszą obwódką; ich martwe środki wykruszają się, dając efekt „śrutu”. Objawy łatwo pomylić z uszkodzeniami mrozowymi kory oraz z fungicznym zamieraniem pędów (monilioza) i grzybową dziurkowatością liści (Wilsonomyces carpophilus) — kluczem jest wtedy pora nasilenia i obecność zarodnikowania grzyba. Choroba nasila się w chłodnej, wilgotnej pogodzie wiosną i jesienią; latem, w cieple i suszy, bakteria jest najmniej aktywna.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Motyl nocny o rozpiętości skrzydeł 15–20 mm; przednie skrzydła szarobrązowe z charakterystyczną miedzistą, lśniącą plamą na końcu. Gąsienica jest biaława do różowawej, z brązową głową, dorasta do około 18 mm i drąży korytarz aż do gniazda nasiennego jabłka lub gruszki (rzadziej pigwy czy orzecha). Objawy: „robaczywe” owoce, otwory wgryzu z brunatnymi odchodami przypominającymi trociny oraz przedwczesne opadanie owoców. Gąsienica ma pięć par odnóży odwłokowych — to kluczowa cecha odróżniająca ją od larwy owocnicy jabłkowej (pilarza), która ma ich sześć i więcej. Owocówka zimuje jako wyrośnięta gąsienica w gęstym oprzędzie ukrytym w spękaniach kory, pod jej odstającymi płatami, w glebie u podstawy pnia lub w skrzynkach na owoce; wiosną przepoczwarza się, a motyle wylatują zwykle od końca kwitnienia jabłoni (maj–czerwiec). Loty odbywają się o zmierzchu i nocą, przy temperaturze powietrza powyżej około 15°C. Samice składają jaja pojedynczo na owocach i liściach w ich pobliżu; po około jednym–dwóch tygodniach wylęgają się gąsienice, które po krótkiej wędrówce wgryzają się w owoc i kierują do komory nasiennej, żerując na miąższu i nasionach. W warunkach Polski rozwija się zwykle jedno pełne pokolenie, a w cieplejsze lata i na południu kraju częściowe drugie, którego żer sięga zbiorów. Uszkodzone owoce gniją, opadają przedwcześnie i nie nadają się do przechowywania.

Gąsienice zwijają, składają i sklejają liście oprzędem z jedwabnych nici, tworząc kryjówki, w których żerują ukryte przed wzrokiem. Zaniepokojone gwałtownie wiją się do tyłu i spuszczają na nici, co ułatwia ich rozpoznanie; dorosłe to drobne motyle o dzwonowatym zarysie złożonych skrzydeł. Żywicielami są drzewa owocowe (jabłoń, grusza, śliwa), krzewy ozdobne i róża. Objawy: gąsienice wygryzają liście, pąki kwiatowe i zawiązki owoców oraz uszkadzają skórkę dojrzewających owoców, obniżając ich wartość. Nazwa obejmuje wiele gatunków z rodziny zwójkowatych (Tortricidae) o zbliżonym trybie życia — m.in. zwójkę siatkóweczkę (Adoxophyes orana) i różóweczkę (Archips rosana). Gąsienice są smukłe, długości do ok. 1,5–2 cm, zwykle jasno- lub oliwkowozielone z ciemniejszą głową i tarczką karkową, przy tym bardzo ruchliwe. Motyle mają rozpiętość skrzydeł ok. 15–25 mm; w spoczynku składają przednie skrzydła dachówkowato, co daje charakterystyczny dzwonowaty (trapezowaty) obrys, a ich deseń jest szarobrunatny z ciemniejszym przepasaniem. Cykl zależy od gatunku: zwójki zimują jako jaja złożone plackami na korze albo jako młode gąsienice ukryte w szczelinach kory i pod łuskami pąków; wiosną wgryzają się w pęczniejące pąki, potem przenoszą się na liście i zawiązki, a w sezonie rozwija się jedno lub dwa pokolenia. Cechą diagnostyczną na owocach ziarnkowych jest przytwierdzenie liścia do owocu i płytkie wyjadanie skórki pod nim, po którym pozostają nieregularne, korkowaciejące blizny, podczas gdy miąższ w głębi jest nienaruszony. Na różach i krzewach ozdobnych objawem są zwinięte, powiązane oprzędem młode listki oraz wygryzione pąki.

Larwy bardzo przypominają gąsienice motyli, ale mają więcej par odnóży odwłokowych (sześć i więcej) oraz pojedyncze oczka po bokach głowy, co pozwala je odróżnić. Żerują często gromadnie, szkieletując liście lub zjadając je do nerwów, i potrafią ogołocić krzew agrestu czy porzeczki w ciągu kilku dni. Żywicielami są agrest, porzeczka, róża, śliwa i sosna. Objawy: oprócz gołożerów na liściach larwy gatunków owocowych (np. u śliwy) wgryzają się w młode zawiązki owoców, powodując ich opadanie. Dorosłe pilarze to niewielkie (kilkumilimetrowe) błonkówki bez wyraźnej „talii osowej” — odwłok szeroko przylega do tułowia, co odróżnia je od os i pszczół; samice mają piłkowate pokładełko (stąd nazwa „pilarze”), którym nacinają tkankę liścia lub zawiązka owocu i składają jaja do jej wnętrza. Larwy są najczęściej zielone, upodobnione barwą do liścia, u części gatunków z ciemnymi brodawkami lub plamkami; ich posuwki są pozbawione haczyków czepnych, jakie mają gąsienice motyli, a zaniepokojone larwy wielu gatunków unoszą tylny koniec ciała w charakterystyczną literę „S”. Najgroźniejsze grupy to: pilarznica agrestowa (Nematus ribesii) na agreście i porzeczce, ogałacająca krzew od środka; śluzownice (rodzaj Caliroa) na gruszy, wiśni i śliwie, których oślizłe, przypominające ślimaczki larwy wygryzają górną skórkę liścia (okienkowanie), przez co liść brązowieje jak przypalony; pilarze owocowe z rodzaju Hoplocampa na śliwie i jabłoni, drążące korytarze w młodych zawiązkach i pozostawiające wilgotne, cuchnące odchody; oraz borecznikowate (Diprion, Neodiprion) na sośnie, żerujące gromadnie na igłach. Cykl rozwojowy: dorosłe wylatują wiosną, larwy żerują kilka tygodni, po czym schodzą do gleby lub ściółki, gdzie przepoczwarzają się w kokonie i zimują jako larwa (przedpoczwarka); zależnie od gatunku rozwija się 1–3 pokoleń w sezonie.

Motyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.