Fasola zwykła

Na liściach, łodygach i owocach pojawiają się ciemne, wyraźnie ograniczone, wklęsłe plamy, a na owocach zapadnięte, gnijące ogniska. W wilgotnej pogodzie w centrum plam widać różowawe, śluzowate skupienia zarodników, często ułożone w koncentryczne strefy. Plamy powiększają się i zlewają, liście zamierają, a owoce fasoli, papryki, dyni czy truskawki gniją; choroba nasila się w ciepłe i wilgotne lata. Cechą najbardziej rozpoznawczą jest właśnie ów łososiowo-różowy, śluzowaty nalot konidiów wypełniający wilgotne plamy — to zarodnikujące skupienia grzyba (acerwulusy), a nie sucha, pylista pleśń. Na strąkach i owocach fasoli plamy są okrągłe, głęboko zapadnięte i ostro obrzeżone ciemnobrunatną, niekiedy czerwonawą obwódką; na nerwach liści i ogonkach pojawiają się wydłużone, brązowoczarne, zapadnięte smugi. Na truskawce choroba atakuje owoce (twarde, brązowe, zapadnięte plamy), a także szyjkę korzeniową i ogonki, prowadząc do zamierania całych roślin. Na dyniowatych młode plamy bywają wodniste i przejaśnione, później brązowieją i pękają. Zakażone owoce nie nadają się do przechowywania, bo choroba rozwija się dalej po zbiorze.

Na łodygach, u nasady roślin i na częściach stykających się z glebą pojawia się wodnista, miękka zgnilizna pokryta gęstą, białą, watowatą grzybnią. W tkankach i na ich powierzchni tworzą się czarne, twarde przetrwalniki (sklerocja) wielkości ziarna, będące cechą diagnostyczną. Porażone rośliny więdną, łamią się i zamierają; choroba atakuje wiele gatunków warzyw i roślin ozdobnych. Infekcja zaczyna się zwykle od jasnej, wodnistej, jakby przejrzystej plamy, która szybko powiększa się w miękki zgnilec; w wilgotnym powietrzu porasta ją charakterystyczna, biała jak wata grzybnia. W miarę postępu choroby porażona łodyga zostaje przewężona i opasana, traci sztywność, przez co roślina powyżej miejsca porażenia więdnie i zamiera, a tkanka po wyschnięciu bieleje, staje się sucha, łykowata i rozwłóknia się. Wnętrze zaatakowanych łodyg (rdzeń) bywa puste i wypełnione czarnymi sklerocjami wielkości ziaren zbóż — to najpewniejsza cecha odróżniająca tę chorobę. Sclerotinia poraża bardzo szeroki krąg żywicieli (m.in. sałatę, fasolę, ogórki, marchew, rośliny kapustne, słonecznik, rzepak oraz liczne byliny i rośliny ozdobne), a zgnilizna rozwija się także po zbiorze, w przechowywanych korzeniach i główkach. Wiosną z sklerocjów zalegających w glebie wyrastają drobne, kremowobrązowe, kieliszkowate owocniki (apotecja), które uwalniają zarodniki workowe (askospory) porażające rośliny najczęściej przez przekwitłe płatki i osłabione tkanki.

Rdzawopomarańczowe lub brunatne, pylące skupiska zarodników na spodniej stronie liści, którym na wierzchu odpowiadają żółte plamy. Silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają, roślina słabnie. Dotyczy m.in. róż, malw, a niektóre rdze mają żywiciela pośredniego (np. rdza gruszy — jałowiec). Krostki (skupiska zarodników letnich, tzw. urediniów) przebijają skórkę liścia i uwalniają pomarańczowo-rdzawy proszek, który ściera się na palec — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. W pełni lata pojawiają się głównie na spodzie blaszki, wzdłuż nerwów i na ogonkach, u niektórych gatunków także na zielonych pędach i działkach kielicha. Późną jesienią skupiska ciemnieją do brunatnoczarnych — to zarodniki przetrwalnikowe (telia), którymi grzyb zimuje na resztkach roślin. Rdze cechuje wąska specjalizacja: dana rdza poraża zwykle jeden gatunek lub rodzaj żywiciela, dlatego rdza róży, malwy oraz prawoślazu, fasoli, pora i czosnku, mięty, pelargonii czy trawnika to różne, niewymienne grzyby. Objaw ogólny — żółknięcie i przedwczesne opadanie liści — osłabia roślinę, ogranicza kwitnienie i plonowanie, rzadko jednak zabija ją w ciągu jednego sezonu.

Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.

Na liściach pojawia się charakterystyczna mozaika — nieregularne, przeplatające się jasno- i ciemnozielone lub żółte plamy i smugi. Liście bywają zdeformowane, pomarszczone, kędzierzawe i drobniejsze, a całe rośliny karłowacieją i słabo owocują. Objawy najsilniej widoczne są na młodych liściach, a owoce ogórka, cukinii czy pomidora mogą być plamiste i zniekształcone. Choroba dotyka wielu warzyw, bylin i roślin ozdobnych. Obraz chorobowy zależy od konkretnego wirusa, gatunku żywiciela i temperatury — ten sam patogen daje różne objawy na różnych roślinach. Cechą rozpoznawczą jest to, że mozaika ma charakter systemiczny (obejmuje całą roślinę i rozwija się od najmłodszych liści), a nie punktowy jak plamistości grzybowe — brak tu wyraźnie odgraniczonych plam z obwódką, nalotu grzybni czy owocników. Poza mozaiką występują rozjaśnienie nerwów (przejaśnienie tkanki wzdłuż unerwienia), pasmowanie oraz pęcherzykowate wybrzuszenia blaszki. Silne zwężenie i nitkowatość liści pomidora (tzw. objaw „sznurowadła”) wiąże się przede wszystkim z CMV (wirus mozaiki ogórka), sporadycznie z tobamowirusami, podczas gdy TMV/ToMV dają głównie mozaikę i marmurkowatość liści. Na owocach obserwuje się plamistość, koncentryczne pierścienie, brodawkowate wybrzuszenia (ogórek) i nierównomierne dojrzewanie (pomidor), a na kwiatach roślin ozdobnych — przełamanie barwy, czyli smugi i plamki odbarwień na płatkach. W wysokiej temperaturze (powyżej ~28–30°C) objawy potrafią się maskować i chwilowo zanikać, by powrócić po ochłodzeniu — nie oznacza to wyleczenia rośliny.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Maleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.