Zgnilizna twardzikowa

Objawy

Na łodygach, u nasady roślin i na częściach stykających się z glebą pojawia się wodnista, miękka zgnilizna pokryta gęstą, białą, watowatą grzybnią. W tkankach i na ich powierzchni tworzą się czarne, twarde przetrwalniki (sklerocja) wielkości ziarna, będące cechą diagnostyczną. Porażone rośliny więdną, łamią się i zamierają; choroba atakuje wiele gatunków warzyw i roślin ozdobnych. Infekcja zaczyna się zwykle od jasnej, wodnistej, jakby przejrzystej plamy, która szybko powiększa się w miękki zgnilec; w wilgotnym powietrzu porasta ją charakterystyczna, biała jak wata grzybnia. W miarę postępu choroby porażona łodyga zostaje przewężona i opasana, traci sztywność, przez co roślina powyżej miejsca porażenia więdnie i zamiera, a tkanka po wyschnięciu bieleje, staje się sucha, łykowata i rozwłóknia się. Wnętrze zaatakowanych łodyg (rdzeń) bywa puste i wypełnione czarnymi sklerocjami wielkości ziaren zbóż — to najpewniejsza cecha odróżniająca tę chorobę. Sclerotinia poraża bardzo szeroki krąg żywicieli (m.in. sałatę, fasolę, ogórki, marchew, rośliny kapustne, słonecznik, rzepak oraz liczne byliny i rośliny ozdobne), a zgnilizna rozwija się także po zbiorze, w przechowywanych korzeniach i główkach. Wiosną z sklerocjów zalegających w glebie wyrastają drobne, kremowobrązowe, kieliszkowate owocniki (apotecja), które uwalniają zarodniki workowe (askospory) porażające rośliny najczęściej przez przekwitłe płatki i osłabione tkanki.

Zwalczanie

Usuwanie i niszczenie porażonych roślin wraz z otaczającą je glebą, w której sklerocja przeżywają wiele lat. W uprawie polowej i pod osłonami stosuje się zabiegi fungicydowe oraz ograniczanie wilgotności; porażonych resztek nie należy kompostować. Pojedynczej porażonej rośliny nie da się już wyleczyć — kluczowe jest jak najszybsze jej wyniesienie razem z bryłą korzeniową i przylegającą glebą, zanim sklerocja dojrzeją i zasilą glebę na kolejne lata (przetrwalniki zachowują żywotność zwykle kilka lat, a w skrajnych przypadkach nawet do 8–10 lat). Równolegle należy natychmiast obniżyć wilgotność: przewietrzać osłony, przerzedzać nasadzenia, ograniczać zraszanie liści i poprawić drenaż, bo bez wolnej wody grzybnia nie rozwija się dalej. Zabiegi fungicydowe mają charakter zapobiegawczy, nie interwencyjny — skuteczne są tylko wtedy, gdy ochronią tkanki i przekwitłe płatki przed infekcją askosporami, dlatego wykonuje się je w oknie kwitnienia roślin wrażliwych, a nie po pojawieniu się zgnilizny. Stosuje się fungicydy systemiczne z różnych grup o odmiennym mechanizmie (SDHI, strobiluryny/QoI, triazole), rotując je, aby ograniczać ryzyko uodpornienia patogena. Wsparciem biologicznym jest wprowadzenie do gleby antagonistycznego grzyba Coniothyrium minitans, który pasożytuje na sklerocjach i stopniowo zmniejsza ich zapas — działa jednak profilaktycznie i długofalowo, nie zastępuje usuwania chorych roślin.

Profilaktyka

Szeroki płodozmian bez roślin wrażliwych przez kilka lat, przewiewne sadzenie, unikanie nadmiernej wilgoci i zagęszczenia, odchwaszczanie, głęboka orka przykrywająca sklerocja oraz dobra wentylacja pod osłonami. Ponieważ patogen poraża kilkaset gatunków roślin dwuliściennych, w zmianowaniu warto opierać się na gatunkach, które nie są jego żywicielami — zbożach i trawach — i zachować co najmniej 3–4 lata przerwy między uprawami wrażliwymi (kapustne, strączkowe, sałata, marchew, słonecznik, rzepak). Głęboka orka przemieszcza sklerocja poniżej strefy, z której mogą wytworzyć apotecja i skutecznie zakazić rośliny. Nawadnianie prowadzi się kropelkowo lub u nasady, unikając zraszania liści, a jeśli już — rano, aby rośliny zdążyły obeschnąć przed nocą. Pomaga też umiarkowane nawożenie azotem (bujne, gęste łany dłużej utrzymują wilgoć i są bardziej podatne), staranne usuwanie resztek pożniwnych oraz chwastów będących żywicielami, a pod osłonami — solaryzacja gleby i sprawna wentylacja obniżająca wilgotność względną. Zapas sklerocjów w glebie można dodatkowo redukować profilaktycznym wprowadzeniem grzyba Coniothyrium minitans.

Jak odróżnić od podobnych

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne

Podajemy grupy i mechanizmy działania, nie marki — konkretne preparaty i ich dopuszczenie różnią się między krajami i bywają wycofywane. Zawsze sprawdź aktualną etykietę i stosuj się do niej.