Guzak korzeniowy (nicienie korzeniowe)

Rozpoznawanie

Mikroskopijne nicienie (0,3–2 mm), niewidoczne gołym okiem, żerujące wewnątrz korzeni. Objawem diagnostycznym są charakterystyczne guzowate narośla (galasy) na korzeniach, powstające w reakcji na wydzieliny larw. Porażone rośliny słabo rosną, więdną w upalne dni mimo wilgotnej gleby, żółkną i wydają niski plon. Najgroźniejsze pod osłonami (pomidor, ogórek) oraz na marchwi, sałacie, truskawce i roślinach doniczkowych. Ruchliwym, zakażającym stadium są larwy inwazyjne (juwenilia J2) obecne w glebie: wnikają w młode wierzchołki korzeni tuż za czubkiem i indukują powstanie komórek odżywczych (olbrzymich). Karmiąca się w tym miejscu samica gruszkowato pęcznieje, pozostaje wewnątrz korzenia i składa setki jaj w galaretowatym worku, często wystającym na powierzchnię galasa. Rozwój przyspiesza ciepło — optimum temperatury gleby wynosi około 25–30°C, dlatego w tunelach i szklarniach oraz w lekkich, przesuszających się glebach piaszczystych nicień daje kilka pokoleń w sezonie i szkodzi najsilniej. Na pomidorze i ogórku galasy to wrzecionowate zgrubienia zrośnięte z korzeniem, nadające mu paciorkowaty, guzowaty pokrój; nie dają się zetrzeć palcami — to odróżnia je od pożytecznych brodawek bakterii brodawkowych na korzeniach roślin bobowatych. Na marchwi, pietruszce i pasternaku żerowanie powoduje rozwidlanie, skracanie i owłosienie korzenia spichrzowego, co obniża jego jakość handlową nawet bez wyraźnych galasów. Objawy nadziemne — karłowacenie, więdnięcie w godzinach największego upału mimo wilgotnej gleby, chloroza i symptomy niedoboru składników — wynikają z uszkodzenia systemu korzeniowego, który nie pobiera wody ani soli mineralnych; na polu osłabione rośliny układają się placowo (gniazdowo). Szkodnik rozprzestrzenia się z zakażoną glebą, wodą spływną, na narzędziach i obuwiu, a przede wszystkim z porażoną rozsadą i sadzonkami; w glebie przetrwa w postaci jaj przez wiele miesięcy, także bez żywiciela.

Zwalczanie

Usuwanie i niszczenie porażonych korzeni wraz z bryłą (nie kompostować), płodozmian z roślinami niepodatnymi (zboża, cebulowe), wprowadzanie odmian odpornych oznaczonych genem Mi u pomidora. Pomocne są nawozy zielone o działaniu antagonistycznym (aksamitka, gorczyca) oraz sterylizacja podłoża pod osłonami; nematocydy chemiczne stosuje się wyjątkowo. Punktem wyjścia jest diagnoza — jesienią lub po usunięciu rośliny warto obejrzeć korzenie: paciorkowate galasy potwierdzają obecność nicieni i wskazują, na których zagonach wprowadzić przerwę w uprawie. Zmianowanie z 3–4-letnią przerwą w uprawie żywicieli (psiankowatych, dyniowatych, roślin korzeniowych), z włączeniem zbóż, traw i roślin cebulowych — zwykle słabo porażanych przez dominujące u nas gatunki nicieni — stopniowo obniża liczebność nicieni w glebie; skuteczność zależy jednak od dyscypliny — jeden sezon rośliny podatnej odbudowuje populację. Rośliny antagonistyczne i biofumigacja: aksamitka (Tagetes) wydziela związki tiofenowe (α-terthienyl), a gorczyca i rzodkiew oleista po przyoraniu uwalniają izotiocyjaniany; uprawiane jako pełnosezonowy przedplon i wymieszane z glebą redukują presję, lecz są metodą wspomagającą i nie usuwają nicieni całkowicie. Odmiany odporne i szczepienie: gen Mi ogranicza galasowanie u pomidora, ale odporność zawodzi przy temperaturze gleby powyżej około 28°C i wobec niektórych gatunków oraz populacji (np. Meloidogyne enterolobii omija gen Mi); pomocne bywa szczepienie pomidora i ogórka na odporne podkładki. Higiena i zabiegi termiczne: usuwanie porażonych korzeni, dezynfekcja narzędzi, kwarantanna nowej rozsady, pod osłonami parowanie (dezynfekcja termiczna) podłoża, a latem na wolnym polu solaryzacja — okrycie wilgotnej gleby przezroczystą folią na kilka tygodni nagrzewa jej wierzchnią warstwę i ogranicza nicienie. Wsparcie biologiczne dają dostępne bionematocydy oparte na grzybach nematofagowych (Purpureocillium lilacinum, Pochonia chlamydosporia) lub bakteriach (Bacillus firmus, Pasteuria penetrans), które pasożytują na jajach i larwach — należy je traktować jako element strategii łączonej, nie samodzielne rozwiązanie. Staranne nawadnianie i nawożenie łagodzą objawy, bo osłabiony korzeń łatwiej zaopatruje wtedy roślinę, lecz nie eliminują szkodnika. Chemiczne nematocydy i fumigacja gleby pozostają rozwiązaniem wyjątkowym, wyłącznie w uprawach profesjonalnych i przez uprawnionych wykonawców; w ogrodnictwie amatorskim są praktycznie niedostępne, a wiele dawnych substancji wycofano w UE — dlatego nacisk kładzie się na profilaktykę i metody niechemiczne.

Jak odróżnić od podobnych

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne

Podajemy grupy i mechanizmy działania, nie marki — konkretne preparaty i ich dopuszczenie różnią się między krajami i bywają wycofywane. Zawsze sprawdź aktualną etykietę i stosuj się do niej.