Alternarioza (sucha plamistość)

Objawy

Na liściach pojawiają się brązowe do ciemnobrązowych plamy z charakterystycznymi koncentrycznymi, strefowanymi pierścieniami przypominającymi „tarczę strzelniczą”, często otoczone żółtą obwódką. Plamy powiększają się i zlewają, a liście zasychają i zamierają, poczynając od najstarszych, dolnych. Na owocach, bulwach i korzeniach tworzą się ciemne, suche, zapadnięte plamy gnilne, a porażone tkanki pokrywają się ciemnooliwkowym, aksamitnym nalotem zarodników. Koncentryczne pierścienie w obrębie plamy są najpewniejszą cechą rozpoznawczą — powstają wskutek przemiennego, dobowego wzrostu grzybni i najlepiej widać je pod światło. Obraz zależy od żywiciela i gatunku grzyba: na ziemniaku i pomidorze (Alternaria solani, „sucha zaraza”) drobne ciemne plamki na dolnych liściach powiększają się w owalne, strefowane nekrozy; na warzywach kapustnych (A. brassicae, A. brassicicola) plamy bywają otoczone szeroką chlorotyczną obwódką i przechodzą na łuszczyny nasienne; na marchwi (A. dauci) porażenie zaczyna się od brzegów starszych liści, powodując czernienie i zamieranie naci utrudniające zbiór maszynowy. Starsze plamy często zamierają i wykruszają się w środku, dając blaszce „dziurawy” wygląd, a silne porażenie prowadzi do żółknięcia i przedwczesnej defoliacji, która odsłania owoce na oparzenia słoneczne. Na łodygach i ogonkach liściowych powstają wydłużone, ciemne, zapadnięte smugi, a u siewek grzyb może wywołać zgorzel podstawy pędu.

Zwalczanie

Usuwanie porażonych liści i resztek roślinnych oraz opryski fungicydowe stosowane zapobiegawczo, zwłaszcza w ciepłe i wilgotne okresy. Należy unikać zwilżania liści i pracy przy mokrych roślinach. Po zauważeniu pierwszych plam interwencję najlepiej rozpocząć wcześnie, gdy porażone są tylko dolne liście — usunąć je i zniszczyć (nie kompostować w przydomowej pryzmie), a przy rosnącej presji choroby wejść z programem ochrony fungicydowej co 7–14 dni, dbając o dokładne pokrycie także spodniej strony blaszki i najniższych liści. W ochronie łączy się preparaty kontaktowe tworzące barierę na liściu (związki miedzi) z fungicydami systemicznymi i wgłębnymi z różnych grup — strobiluryn (QoI), triazoli oraz SDHI. Grupy trzeba rotować, ponieważ Alternaria szybko wykształca odporność, zwłaszcza na strobiluryny (QoI) — nie należy powtarzać tej samej grupy w kolejnych zabiegach. Równolegle warto rozluźnić łan, ograniczyć zaleganie wilgoci (podlewanie u nasady, rezygnacja ze zraszania), a zbiór owoców i bulw prowadzić w suchą pogodę, bez uszkodzeń, przez które grzyb wnika do wnętrza. Uwaga: część dawniej stosowanych fungicydów kontaktowych została wycofana z obrotu w UE, dlatego dobór substancji zawsze weryfikuj z aktualnym rejestrem środków dopuszczonych do danej uprawy.

Profilaktyka

Płodozmian, zdrowy materiał siewny, zbilansowane nawożenie ograniczające niedobory osłabiające rośliny, przewiewne stanowisko, podlewanie u nasady, usuwanie resztek pożniwnych oraz uprawa odmian mniej podatnych. Płodozmian z 3–4-letnią przerwą w uprawie roślin żywicielskich na tym samym polu, połączony z głębokim przyoraniem lub usunięciem resztek, znacząco obniża zapas zarodników zimujących w glebie i na resztkach. Ponieważ grzyb przenosi się także z nasionami, kluczowy jest kwalifikowany, zdrowy materiał, a dla marchwi i warzyw kapustnych — termiczne odkażanie nasion ciepłą wodą (ok. 50°C). Zbilansowane nawożenie ma tu podwójne znaczenie: niedobór azotu i potasu wyraźnie zwiększa podatność, ale nadmiar bujnej masy liściowej utrudnia osychanie łanu — dąży się więc do równowagi. Rośliny sadzi się w szerszej rozstawie zapewniającej przewiew i szybkie obsychanie liści po rosie, nawadnia u nasady (najlepiej rano, nie wieczorem), a stanowisko oczyszcza z samosiewów i chwastów mogących być rezerwuarem infekcji. Pomaga też regularny monitoring dolnych liści oraz — tam gdzie dostępne — dobór odmian o podwyższonej tolerancji.

Jak odróżnić od podobnych

Zwalczanie — metody naturalne i chemiczne

Podajemy grupy i mechanizmy działania, nie marki — konkretne preparaty i ich dopuszczenie różnią się między krajami i bywają wycofywane. Zawsze sprawdź aktualną etykietę i stosuj się do niej.