Szparag lekarski

Rdzawopomarańczowe lub brunatne, pylące skupiska zarodników na spodniej stronie liści, którym na wierzchu odpowiadają żółte plamy. Silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają, roślina słabnie. Dotyczy m.in. róż, malw, a niektóre rdze mają żywiciela pośredniego (np. rdza gruszy — jałowiec). Krostki (skupiska zarodników letnich, tzw. urediniów) przebijają skórkę liścia i uwalniają pomarańczowo-rdzawy proszek, który ściera się na palec — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. W pełni lata pojawiają się głównie na spodzie blaszki, wzdłuż nerwów i na ogonkach, u niektórych gatunków także na zielonych pędach i działkach kielicha. Późną jesienią skupiska ciemnieją do brunatnoczarnych — to zarodniki przetrwalnikowe (telia), którymi grzyb zimuje na resztkach roślin. Rdze cechuje wąska specjalizacja: dana rdza poraża zwykle jeden gatunek lub rodzaj żywiciela, dlatego rdza róży, malwy oraz prawoślazu, fasoli, pora i czosnku, mięty, pelargonii czy trawnika to różne, niewymienne grzyby. Objaw ogólny — żółknięcie i przedwczesne opadanie liści — osłabia roślinę, ogranicza kwitnienie i plonowanie, rzadko jednak zabija ją w ciągu jednego sezonu.

Grzyb glebowy poraża system korzeniowy i wnika do wiązek przewodzących, blokując przepływ wody w roślinie. Rośliny więdną, początkowo w upalne dni i często jednostronnie lub od dolnych liści, następnie żółkną i zamierają mimo wilgotnej gleby. Na poprzecznym przekroju łodygi widoczne jest charakterystyczne brunatne przebarwienie wiązek przewodzących. Choroba nasila się w cieple — optimum rozwoju patogena przypada na wysokie temperatury gleby (ok. 25–30°C), dlatego pierwsze objawy pojawiają się zwykle w pełni lata. We wczesnej fazie rośliny więdną w upalne południe, a nocą lub po podlaniu chwilowo się podnoszą; z czasem więdnięcie staje się trwałe. Żółknięcie postępuje od najstarszych, dolnych liści ku górze i bywa wyraźnie jednostronne — niekiedy porażona jest tylko połowa liścia lub jedna strona pędu, po tej stronie, którą biegną zatkane wiązki. Rośliny są słabiej wyrośnięte (zahamowanie wzrostu), a u siewek fuzarioza objawia się jako zgorzel i przewracanie się rozsady. Brunatne przebarwienie wiązek to najpewniejsza cecha rozpoznawcza — u fuzariozy jest zwykle intensywne i sięga głęboko w łodygę oraz w korzenie. W wilgotnych warunkach, zwłaszcza u podstawy łodygi lub na powierzchni przekroju, może pojawić się delikatny różowo-łososiowy lub biały nalot zarodnikowania grzyba. Fusarium oxysporum występuje w wyspecjalizowanych formach (formae speciales), z których każda poraża tylko określony gatunek lub rodzaj rośliny (np. pomidor, ogórek, groch, goździk, banan), co pomaga odróżnić go od patogenów o szerokim zakresie żywicieli.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Drobne (2–10 mm), wydłużone pluskwiaki, zwykle zielonkawe lub żółtawe, które przy potrąceniu zwinnie skaczą i uciekają bokiem po liściu. Wysysają sok głównie ze spodu liści, powodując drobne jasne cętkowanie, przebarwienia i marmurkowatość blaszki. Wiele gatunków to wektory fitoplazm i wirusów, przez co szkody bywają groźniejsze niż samo żerowanie. Żerują na bylinach, warzywach, winorośli i roślinach ozdobnych. Ciało jest klinowate, ku tyłowi zwężone, a skrzydła w spoczynku złożone dachówkowato nad odwłokiem; charakterystyczny ukośny, boczny bieg i zdolność do dalekich skoków dały grupie polską nazwę. Larwy (nimfy) są bezskrzydłe, jaśniejsze i drobniejsze od dorosłych, trzymają się spodu liści i również przemieszczają się bokiem; przechodzą przez kilka wylinek, a pozostawione przez nie białe, przezroczyste wylinki przyklejone do spodu blaszki są jednym z pewniejszych znaków obecności skoczków. Objawy żerowania wynikają z opróżniania komórek miękiszu: powstaje najpierw drobne, jasne nakrapianie, które zlewa się w marmurkowe rozjaśnienia, a u części gatunków (np. skoczków z rodzaju Empoasca) dochodzi do brzeżnego żółknięcia, brązowienia i podwijania liści, zwanego oparzeliną skoczkową (ang. hopperburn). W odróżnieniu od mszyc skoczki zwykle nie oblepiają rośliny obfitą rosą miodową, dlatego czernie sadzakowe pojawiają się przy nich rzadko. Jaja składane są pojedynczo w nacięcia tkanki — w nerwy, ogonki liściowe lub młode pędy; wiele gatunków zimuje w postaci jaj, część jako dorosłe w ściółce lub na roślinach zimozielonych, a w sezonie rozwija się od jednego do kilku pokoleń. Największe znaczenie ma jednak rola wektorów: skoczki przenoszą m.in. fitoplazmy (żółtaczki typu astrowego — przenoszone przez skoczki z rodzaju Macrosteles, a na winorośli złotą żółtaczkę, flavescence dorée, przenoszoną przez skoczka Scaphoideus titanus) oraz wirusy, przez co nawet niewielka populacja bywa groźna w uprawach wrażliwych na te choroby.