Truskawka

Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.

Szarobrązowy, puszysty nalot grzybni na kwiatach, owocach, liściach i pędach, poprzedzony wodnistymi, gnijącymi plamami. Poraża osłabione i uszkodzone tkanki, szybko rozwija się w wilgoci i chłodzie oraz przy słabej cyrkulacji powietrza. Częsta na truskawkach, begoniach, piwoniach i różach. Nalot jest charakterystycznie „myszaty” — puszysty, popielatoszary, a przy potrąceniu porażonej tkanki wzbija się widoczna chmurka zarodników (konidiów), co stanowi cechę rozpoznawczą tej choroby. Infekcja rozpoczyna się zwykle od tkanek najsłabszych: przekwitających płatków, zranień, śladów po gradzie lub żerowaniu szkodników, a także od resztek pyłku osiadłego na płatkach. Na kwiatach pojawiają się drobne, brązowe, wodniste plamki, które szybko obejmują cały kwiat („zgorzel kwiatów”); z porażonego kwiatu grzyb często przerasta w głąb pędu, powodując jego przewężenie i zamieranie. Na owocach miękkich (truskawka, malina, winogrona, pomidor) rozwija się wodnista, brunatniejąca zgnilizna pokryta grubą warstwą szarego, puszystego kożucha — jagoda mięknie i „rozpływa się”. Na siewkach i sadzonkach Botrytis wywołuje zgorzel podstawy pędu i gwałtowne przewracanie się roślin. W starszej, obumierającej grzybni oraz na resztkach roślinnych tworzą się twarde, czarne, nieregularne grudki — sklerocja (przetrwalniki), którymi patogen zimuje w glebie i w resztkach roślinnych. Choroba ujawnia się także po zbiorze, jako szybko postępująca zgnilizna przechowalnicza owoców i warzyw.

Na liściach pojawiają się liczne, drobne, okrągłe plamy z jaśniejszym, szarawym środkiem i ciemniejszą, brązową obwódką. W obrębie plam widoczne są maleńkie czarne punkty – piknidia, czyli zarodnie grzyba, co odróżnia chorobę od innych plamistości. Infekcja postępuje od dolnych, najstarszych liści ku górze rośliny; przy silnym porażeniu plamy zlewają się, liście żółkną, zasychają i przedwcześnie opadają, co osłabia roślinę. Choroba dotyka m.in. pomidora, porzeczki, floksa oraz wielu bylin. Plamy mają zwykle 2–5 mm średnicy; rozstrzygającym znakiem rozpoznawczym są ciemne piknidia w ich środku – najlepiej widoczne przez lupę, a przy dużej wilgotności wyciskające z siebie białawe „wąsy” zarodników. Liście gęsto usiane plamami wyglądają jak przyprószone. Chorobie sprzyja ciepła (ok. 20–25°C), wilgotna pogoda oraz długo utrzymująca się na liściach woda (deszcz, rosa, zraszanie z góry). U pomidora porażenie ogranicza się niemal wyłącznie do liści i ogonków – owoce zwykle pozostają zdrowe – lecz utrata aparatu asymilacyjnego prowadzi do drobnienia owoców i odsłonięcia ich na poparzenia słoneczne.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Ślimaki nagie i skorupkowe żerujące nocą i po deszczu. Objawy: nieregularne dziury w liściach i całkowicie ogryzione młode siewki, srebrzyste ślady śluzu na liściach i ziemi. Największe szkody w wilgotnych, ocienionych miejscach — szczególnie na sałacie, truskawkach i funkiach. Najgroźniejsze w ogrodach są ślimaki nagie (pozbawione zewnętrznej muszli): ślimak luzytański (Arion vulgaris, dawniej opisywany jako A. lusitanicus) oraz pomrowik plamisty (Deroceras reticulatum). Pomrów wielki (Limax maximus) bywa do nich morfologicznie podobny, ale żeruje głównie na rozkładającej się materii organicznej i grzybach, bywa nawet drapieżcą innych ślimaków, więc jako szkodnik żywych roślin ma niewielkie znaczenie. Formy skorupkowe — wstężyki (Cepaea) czy chroniony winniczek (Helix pomatia) — wyrządzają zwykle mniejsze szkody. Ciało jest miękkie, wydłużone i stale pokryte śluzem; na głowie widoczne są dwie pary wysuwanych czułków — dłuższa górna niesie oczy, krótsza dolna pełni funkcję dotykowo-węchową. Ślimaki są obojnakami: składają kuliste, przezroczyste lub perłowe jaja w skupiskach, ukryte w wilgotnej glebie, pod kamieniami i w ściółce. Jeden osobnik ślimaka luzytańskiego potrafi złożyć kilkaset jaj; zimują zarówno jaja, jak i młode ślimaki, a żerowanie trwa od wiosny do późnej jesieni, nasilając się w ciepłe, wilgotne noce. Uszkodzenia mają gładkie brzegi i powstają często w środku blaszki liściowej, nie tylko od krawędzi; siewki i rozsada bywają zjadane do gołej ziemi, a na truskawkach oraz dojrzewających warzywach ślimaki wygryzają zagłębienia w owocach. Diagnostycznie rozstrzygający jest zaschnięty, srebrzyście połyskujący ślad śluzu — nie pozostawia go żaden owad.

Ryjkowce długości 8–12 mm, czarne lub ciemnobrązowe, o krótkim i szerokim ryjku, nielotne, aktywne nocą. Ich larwy są białe, beznogie, wygięte w kształt litery C, z brązową głową i żyją w glebie. Objawy: dorosłe chrząszcze wygryzają nocą charakterystyczne półkoliste zatoki na brzegach liści (bukszpan, różanecznik, bergenia, truskawka, rośliny doniczkowe), a larwy podgryzają korzenie, cebulki i podstawę pędów, przez co roślina nagle więdnie i zamiera. Najpospolitszy jest opuchlak truskawkowiec (Otiorhynchus sulcatus), rzadziej opuchlak owalny (O. ovatus) i pokrewne gatunki. Cechą kluczową dla liczebności jest rozmnażanie partenogenetyczne (dzieworództwo): populacje składają się niemal wyłącznie z samic, a jedna samica składa do gleby kilkaset jaj bez udziału samca, przez co ognisko szybko narasta. Cykl rozwojowy: chrząszcze zimują głównie jako larwy (część jako osobniki dorosłe) w glebie, dorosłe wychodzą późną wiosną i wczesnym latem i przez około 3–4 tygodnie odbywają żer dojrzewający na liściach, zanim zaczną składać jaja; larwy żerują na korzeniach od lata przez jesień i ponownie wczesną wiosną. Najgroźniejsza jest faza larwalna — larwy ogryzają korzenie i podgryzają szyjkę korzeniową u podstawy pędu (obrączkowanie), przez co roślina nagle więdnie mimo wilgotnej gleby i daje się łatwo wyjąć z podłoża; żer dorosłych (półkoliste zatoki na brzegach liści) głównie szpeci roślinę i rzadko ją zabija. Szczególnie narażone są rośliny w pojemnikach, gdzie ograniczona bryła korzeniowa zostaje szybko zniszczona. Chrząszcze są nielotne, więc rozprzestrzeniają się, wędrując po podłożu oraz — przede wszystkim — z porażonymi roślinami i podłożem, co czyni świeżo kupowane sadzonki doniczkowe główną drogą zawleczenia.

Duże, mięsiste larwy chrabąszczy (majowego i kasztanowca), dorastające do 4–6 cm, białokremowe, wygięte w kształt litery C, z brązową głową, trzema parami nóg i ciemniejszym, przeświecającym końcem odwłoka. Rozwijają się w glebie przez 3–4 lata. Objawy: podgryzione korzenie, bulwy i cebule, więdnące i żółknące rośliny, które łatwo wyjąć z ziemi (odgryzione korzenie), oraz placowe zamieranie trawników i rozsad. Pełny cykl trwa 3–4 lata: chrząszcze wylatują podczas majowo-czerwcowej rójki, samice składają jaja w glebie, chętnie pod zwartą darnią i na obrzeżach pól, a wylęgłe larwy przechodzą trzy stadia rozwojowe. Najmłodsze pędraki żerują na drobnych korzonkach i wyrządzają niewielkie szkody, natomiast larwy w drugim i trzecim roku życia, gdy są największe, podgryzają grube korzenie, bulwy i podziemne części roślin, powodując charakterystyczne, placowe wypadanie trawnika i rozsad; uszkodzoną darń można wtedy zwijać jak dywan, bo jest pozbawiona korzeni. Pędraki gromadzą się gniazdowo, dlatego szkody pojawiają się ogniskami, a nie równomiernie na całej powierzchni. Larwy chrabąszczy bywają mylone z pędrakami kruszczycy złotawki (Cetonia aurata) — te są jednak pożyteczne, rozkładają martwą materię organiczną w kompoście i próchnicy, mają wyraźnie mniejszą głowę oraz drobne nóżki i, wyłożone na płaską powierzchnię, poruszają się na grzbiecie; nie należy ich niszczyć.

Mikroskopijne nicienie (0,3–2 mm), niewidoczne gołym okiem, żerujące wewnątrz korzeni. Objawem diagnostycznym są charakterystyczne guzowate narośla (galasy) na korzeniach, powstające w reakcji na wydzieliny larw. Porażone rośliny słabo rosną, więdną w upalne dni mimo wilgotnej gleby, żółkną i wydają niski plon. Najgroźniejsze pod osłonami (pomidor, ogórek) oraz na marchwi, sałacie, truskawce i roślinach doniczkowych. Ruchliwym, zakażającym stadium są larwy inwazyjne (juwenilia J2) obecne w glebie: wnikają w młode wierzchołki korzeni tuż za czubkiem i indukują powstanie komórek odżywczych (olbrzymich). Karmiąca się w tym miejscu samica gruszkowato pęcznieje, pozostaje wewnątrz korzenia i składa setki jaj w galaretowatym worku, często wystającym na powierzchnię galasa. Rozwój przyspiesza ciepło — optimum temperatury gleby wynosi około 25–30°C, dlatego w tunelach i szklarniach oraz w lekkich, przesuszających się glebach piaszczystych nicień daje kilka pokoleń w sezonie i szkodzi najsilniej. Na pomidorze i ogórku galasy to wrzecionowate zgrubienia zrośnięte z korzeniem, nadające mu paciorkowaty, guzowaty pokrój; nie dają się zetrzeć palcami — to odróżnia je od pożytecznych brodawek bakterii brodawkowych na korzeniach roślin bobowatych. Na marchwi, pietruszce i pasternaku żerowanie powoduje rozwidlanie, skracanie i owłosienie korzenia spichrzowego, co obniża jego jakość handlową nawet bez wyraźnych galasów. Objawy nadziemne — karłowacenie, więdnięcie w godzinach największego upału mimo wilgotnej gleby, chloroza i symptomy niedoboru składników — wynikają z uszkodzenia systemu korzeniowego, który nie pobiera wody ani soli mineralnych; na polu osłabione rośliny układają się placowo (gniazdowo). Szkodnik rozprzestrzenia się z zakażoną glebą, wodą spływną, na narzędziach i obuwiu, a przede wszystkim z porażoną rozsadą i sadzonkami; w glebie przetrwa w postaci jaj przez wiele miesięcy, także bez żywiciela.

Maleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.