Jabłoń domowa

Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.

Na liściach pojawiają się oliwkowozielone, aksamitne, rozmyte plamy, które z czasem ciemnieją i brązowieją; silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają. Na owocach powstają ciemne, korkowate plamy, które w miarę wzrostu owocu pękają, dając charakterystyczne spękania i deformacje. Porażone owoce drobnieją, gorzej się przechowują i tracą wartość handlową. Pierwsze plamy widać zwykle na najmłodszych, rozwijających się liściach oraz na działkach kielicha kwiatów; początkowo są słabo odgraniczone, później przybierają wyraźnie ciemnooliwkowe do czarnobrunatnego zabarwienie z aksamitnym nalotem zarodnikowania. Wiosenne infekcje pierwotne wywołują askospory wyrzucane podczas deszczu z owocników zimujących w opadłych liściach; z powstałych plam tworzą się z kolei konidia odpowiedzialne za liczne infekcje wtórne w ciągu lata. Wczesne porażenie zawiązków prowadzi do jednostronnego wzrostu i silnej deformacji owocu, a pęknięcia korkowej tkanki stają się wrotami dla grzybów gnilnych i zgnilizn przechowalniczych. U odmian szczególnie podatnych parch tworzy także strupy i spękania na młodych pędach oraz gałązkach, które w kolejnym sezonie stają się dodatkowym źródłem zarodników. Osobną postacią jest tzw. parch przechowalniczy — drobne, punktowe plamki ujawniające się dopiero w chłodni, gdy owoce zostały zakażone tuż przed zbiorem.

Na owocach ziarnkowych i pestkowych pojawiają się brązowe, powiększające się plamy gnilne, na których tworzą się koncentrycznie ułożone, szarobeżowe poduszeczki zarodników. Porażone owoce gniją, zasychają i mumifikują się, często pozostając na drzewie do następnego sezonu. Wiosną grzyb poraża także kwiaty i krótkopędy, powodując ich zgorzel oraz zamieranie końcówek gałązek. Choroba ma dwie wyraźne fazy. Wiosenna moniliowa zgorzel (najczęściej Monilinia laxa na drzewach pestkowych — wiśni, czereśni, śliwie, morelach) zaczyna się od kwiatów, które brązowieją, więdną i zasychają, nie opadając; infekcja wnika przez szyjkę słupka do krótkopędu, obrączkuje go i powoduje zamieranie całych pędów z uschniętymi liśćmi zwisającymi jak po przypaleniu — stąd mylące podobieństwo do uszkodzeń przymrozkowych. U drzew pestkowych na porażonych pędach często pojawia się wyciek gumy (gummoza) oraz drobne, spękane zrakowacenia kory. Letnio-jesienna brunatna zgnilizna owoców (głównie Monilinia fructigena na jabłoni i gruszy) rozwija się na dojrzewających owocach: plama gnilna szybko obejmuje cały owoc, miąższ brązowieje i mięknie, a na powierzchni wyrastają charakterystyczne, koncentrycznie ułożone kręgi kremowo-beżowych poduszeczek zarodników konidialnych. W chłodnych warunkach (m.in. w przechowalni) owoce mogą przybrać postać twardych, czarno-lśniących mumii pozbawionych sporulacji (tzw. czarna zgnilizna). Zmumifikowane owoce zawieszone na drzewie oraz rak monilijny na pędach są głównym źródłem zarodników w kolejnym sezonie.

Rdzawopomarańczowe lub brunatne, pylące skupiska zarodników na spodniej stronie liści, którym na wierzchu odpowiadają żółte plamy. Silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają, roślina słabnie. Dotyczy m.in. róż, malw, a niektóre rdze mają żywiciela pośredniego (np. rdza gruszy — jałowiec). Krostki (skupiska zarodników letnich, tzw. urediniów) przebijają skórkę liścia i uwalniają pomarańczowo-rdzawy proszek, który ściera się na palec — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. W pełni lata pojawiają się głównie na spodzie blaszki, wzdłuż nerwów i na ogonkach, u niektórych gatunków także na zielonych pędach i działkach kielicha. Późną jesienią skupiska ciemnieją do brunatnoczarnych — to zarodniki przetrwalnikowe (telia), którymi grzyb zimuje na resztkach roślin. Rdze cechuje wąska specjalizacja: dana rdza poraża zwykle jeden gatunek lub rodzaj żywiciela, dlatego rdza róży, malwy oraz prawoślazu, fasoli, pora i czosnku, mięty, pelargonii czy trawnika to różne, niewymienne grzyby. Objaw ogólny — żółknięcie i przedwczesne opadanie liści — osłabia roślinę, ogranicza kwitnienie i plonowanie, rzadko jednak zabija ją w ciągu jednego sezonu.

Kwiaty i młode pędy nagle brązowieją, a następnie czernieją, wyglądając jak przypalone ogniem — stąd nazwa choroby. Wierzchołki porażonych pędów charakterystycznie wyginają się ku dołowi w kształt haczyka przypominającego pasterski pastorał. W warunkach dużej wilgotności z porażonych tkanek wydobywa się mleczny, kleisty wyciek bakteryjny, a infekcja szybko postępuje w dół pędu, prowadząc do zamierania całych konarów. Porażone liście i owoce zasychają, lecz długo pozostają na drzewie. Najsilniej porażane są grusza i pigwa, następnie jabłoń, a spośród roślin ozdobnych i dziko rosnących — głóg, irga, ognik (Pyracantha) i jarząb, które bywają groźnym rezerwuarem infekcji. Na korze konarów i pnia powstają wyraźnie odgraniczone, zapadnięte nekrozy (rak zgorzelinowy) z pękającą korą; po jej nacięciu tkanka podkorowa jest przebarwiona na czerwonobrązowo, często z marmurkowatymi smugami. Kropla wycieku bakteryjnego z czasem bursztynieje i zasycha, a obecność bakterii można potwierdzić tzw. testem strumieniowania — ze świeżo przekrojonej porażonej tkanki zanurzonej w wodzie wypływają smużki mętnej zawiesiny bakteryjnej. Porażone owoce czernieją i mumifikują się, pozostając na drzewie, co odróżnia zarazę od zwykłego więdnięcia z niedoboru wody.

Choroba poraża głównie jabłoń i gruszę. Na pędach i konarach tworzą się zapadnięte, koncentrycznie spękane i stopniowo rozrastające się rany, tak zwane raki, w obrębie których kora i drewno obumierają. Wokół rany drzewo wytwarza wały tkanki przyrannej (kalusa), próbując ją zabliźnić. Jesienią i w wilgotne dni na brzegach raków pojawiają się drobne, ceglastoczerwone owocniki grzyba. Gałęzie powyżej raka zamierają, a młode pędy bywają porażane przez blizny liściowe i szybko giną. Rak jest raną wieloletnią — grzyb zimuje w porażonej korze i co roku poszerza obwódkę martwicy, przez co brzegi rany układają się w charakterystyczne, koncentryczne pierścienie na przemian obumierającej tkanki i wałów kalusa (obraz przypominający „tarczę strzelniczą”). Grzyb wytwarza dwa typy zarodników: latem, w wilgoci, na powierzchni raka pojawiają się kremowobiałe, śluzowate poduszeczki zarodników konidialnych, a jesienią i zimą — wspomniane ceglastoczerwone, kuliste owocniki (perytecja) z zarodnikami workowymi. Zakażenie następuje przede wszystkim przez zranienia oraz naturalne wrota infekcji: świeże blizny po opadłych liściach, blizny przylistkowe i przetchlinki (lenticele), a także rany po cięciu i zbiorze owoców, pęknięcia mrozowe oraz uszkodzenia po żerowaniu bawełnicy korówki. Pęd lub konar całkowicie obrączkowany przez raka zamiera powyżej rany. Ten sam grzyb bywa też sprawcą zgnilizny owoców — najczęściej rozwijającej się od strony kielicha i ujawniającej się dopiero w przechowalni.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Motyl nocny o rozpiętości skrzydeł 15–20 mm; przednie skrzydła szarobrązowe z charakterystyczną miedzistą, lśniącą plamą na końcu. Gąsienica jest biaława do różowawej, z brązową głową, dorasta do około 18 mm i drąży korytarz aż do gniazda nasiennego jabłka lub gruszki (rzadziej pigwy czy orzecha). Objawy: „robaczywe” owoce, otwory wgryzu z brunatnymi odchodami przypominającymi trociny oraz przedwczesne opadanie owoców. Gąsienica ma pięć par odnóży odwłokowych — to kluczowa cecha odróżniająca ją od larwy owocnicy jabłkowej (pilarza), która ma ich sześć i więcej. Owocówka zimuje jako wyrośnięta gąsienica w gęstym oprzędzie ukrytym w spękaniach kory, pod jej odstającymi płatami, w glebie u podstawy pnia lub w skrzynkach na owoce; wiosną przepoczwarza się, a motyle wylatują zwykle od końca kwitnienia jabłoni (maj–czerwiec). Loty odbywają się o zmierzchu i nocą, przy temperaturze powietrza powyżej około 15°C. Samice składają jaja pojedynczo na owocach i liściach w ich pobliżu; po około jednym–dwóch tygodniach wylęgają się gąsienice, które po krótkiej wędrówce wgryzają się w owoc i kierują do komory nasiennej, żerując na miąższu i nasionach. W warunkach Polski rozwija się zwykle jedno pełne pokolenie, a w cieplejsze lata i na południu kraju częściowe drugie, którego żer sięga zbiorów. Uszkodzone owoce gniją, opadają przedwcześnie i nie nadają się do przechowywania.

Ryjkowce długości 8–12 mm, czarne lub ciemnobrązowe, o krótkim i szerokim ryjku, nielotne, aktywne nocą. Ich larwy są białe, beznogie, wygięte w kształt litery C, z brązową głową i żyją w glebie. Objawy: dorosłe chrząszcze wygryzają nocą charakterystyczne półkoliste zatoki na brzegach liści (bukszpan, różanecznik, bergenia, truskawka, rośliny doniczkowe), a larwy podgryzają korzenie, cebulki i podstawę pędów, przez co roślina nagle więdnie i zamiera. Najpospolitszy jest opuchlak truskawkowiec (Otiorhynchus sulcatus), rzadziej opuchlak owalny (O. ovatus) i pokrewne gatunki. Cechą kluczową dla liczebności jest rozmnażanie partenogenetyczne (dzieworództwo): populacje składają się niemal wyłącznie z samic, a jedna samica składa do gleby kilkaset jaj bez udziału samca, przez co ognisko szybko narasta. Cykl rozwojowy: chrząszcze zimują głównie jako larwy (część jako osobniki dorosłe) w glebie, dorosłe wychodzą późną wiosną i wczesnym latem i przez około 3–4 tygodnie odbywają żer dojrzewający na liściach, zanim zaczną składać jaja; larwy żerują na korzeniach od lata przez jesień i ponownie wczesną wiosną. Najgroźniejsza jest faza larwalna — larwy ogryzają korzenie i podgryzają szyjkę korzeniową u podstawy pędu (obrączkowanie), przez co roślina nagle więdnie mimo wilgotnej gleby i daje się łatwo wyjąć z podłoża; żer dorosłych (półkoliste zatoki na brzegach liści) głównie szpeci roślinę i rzadko ją zabija. Szczególnie narażone są rośliny w pojemnikach, gdzie ograniczona bryła korzeniowa zostaje szybko zniszczona. Chrząszcze są nielotne, więc rozprzestrzeniają się, wędrując po podłożu oraz — przede wszystkim — z porażonymi roślinami i podłożem, co czyni świeżo kupowane sadzonki doniczkowe główną drogą zawleczenia.

Gąsienice zwijają, składają i sklejają liście oprzędem z jedwabnych nici, tworząc kryjówki, w których żerują ukryte przed wzrokiem. Zaniepokojone gwałtownie wiją się do tyłu i spuszczają na nici, co ułatwia ich rozpoznanie; dorosłe to drobne motyle o dzwonowatym zarysie złożonych skrzydeł. Żywicielami są drzewa owocowe (jabłoń, grusza, śliwa), krzewy ozdobne i róża. Objawy: gąsienice wygryzają liście, pąki kwiatowe i zawiązki owoców oraz uszkadzają skórkę dojrzewających owoców, obniżając ich wartość. Nazwa obejmuje wiele gatunków z rodziny zwójkowatych (Tortricidae) o zbliżonym trybie życia — m.in. zwójkę siatkóweczkę (Adoxophyes orana) i różóweczkę (Archips rosana). Gąsienice są smukłe, długości do ok. 1,5–2 cm, zwykle jasno- lub oliwkowozielone z ciemniejszą głową i tarczką karkową, przy tym bardzo ruchliwe. Motyle mają rozpiętość skrzydeł ok. 15–25 mm; w spoczynku składają przednie skrzydła dachówkowato, co daje charakterystyczny dzwonowaty (trapezowaty) obrys, a ich deseń jest szarobrunatny z ciemniejszym przepasaniem. Cykl zależy od gatunku: zwójki zimują jako jaja złożone plackami na korze albo jako młode gąsienice ukryte w szczelinach kory i pod łuskami pąków; wiosną wgryzają się w pęczniejące pąki, potem przenoszą się na liście i zawiązki, a w sezonie rozwija się jedno lub dwa pokolenia. Cechą diagnostyczną na owocach ziarnkowych jest przytwierdzenie liścia do owocu i płytkie wyjadanie skórki pod nim, po którym pozostają nieregularne, korkowaciejące blizny, podczas gdy miąższ w głębi jest nienaruszony. Na różach i krzewach ozdobnych objawem są zwinięte, powiązane oprzędem młode listki oraz wygryzione pąki.

Niewielki chrząszcz z rodziny ryjkowcowatych, długości około 4–5 mm, brązowoszary, z jasną, ukośną przepaską w kształcie litery V na pokrywach i długim, wygiętym ryjkiem. Wczesną wiosną, jeszcze przed kwitnieniem, samice składają pojedyncze jaja do wnętrza rozwijających się pąków kwiatowych; wylęgła beznoga larwa wyjada wnętrze pąka, który przestaje się rozwijać, brązowieje i zasycha, pozostając zamknięty niczym „zaparzony” — to najbardziej rzucający się w oczy objaw. Żeruje na jabłoni i gruszy; przy silnym nasileniu potrafi zniszczyć znaczną część zawiązków kwiatowych. Głównym i właściwym żywicielem jest jabłoń — na gruszy analogiczne uszkodzenia pąków wyrządzają przede wszystkim inne, blisko spokrewnione gatunki kwieciaków (m.in. kwieciak gruszowiec, Anthonomus piri), więc porażenie grusz tylko sporadycznie można przypisać temu gatunkowi. Gatunek rozwija jedno pokolenie w roku. Dorosłe chrząszcze zimują w szczelinach kory, pod jej odstającymi płatami, w ściółce i u nasady pni; wczesną wiosną, gdy temperatura przekroczy kilka stopni (mniej więcej w fazie nabrzmiewania i zielonego pąka), wychodzą z kryjówek i wchodzą w korony. Żerując, nakłuwają ryjkiem pęczniejące pąki, z których wypływają kropelki soku — objaw nazywany „płaczem pąków”. Samica drąży ryjkiem otwór w pąku kwiatowym i składa do jego wnętrza pojedyncze jajo. Larwa rozwija się w ukryciu, wyjadając pręciki i słupek, po czym przepoczwarcza się wewnątrz zbrązowiałego, nierozwiniętego pąka — zeschłe płatki tworzą nad nim charakterystyczny brunatny „kapturek”. Młode chrząszcze nowego pokolenia wygryzają się na przełomie wiosny i lata, krótko żerują na liściach, a następnie wycofują się do kryjówek na letni spoczynek i zimowanie. Szkodliwość silnie zależy od obfitości kwitnienia: w latach bujnego kwitnienia zniszczenie części pąków działa jak naturalne przerzedzanie i bywa obojętne dla plonu, natomiast przy słabym kwitnieniu straty zawiązków są dotkliwe.

Mszyca pokryta gęstym, białym, woskowym puchem przypominającym watę lub pleśń, pod którym kryją się brunatnoczerwone owady. Tworzy zbite kolonie na pniu, konarach, w spękaniach kory, na ranach po cięciu, a także na korzeniach. W miejscach żerowania kora rośnie nieprawidłowo, powstają guzowate narośla i spękania, będące wrotami dla zgorzeli i raka drzew. Poraża przede wszystkim jabłoń, rzadziej gruszę. Cechą rozpoznawczą jest rdzawoczerwony płyn wydobywający się po zgnieceniu kolonii — barwi palce niczym krew, stąd niemiecka nazwa Blutlaus (mszyca krwista). Owady wysysają sok z łyka; wydzielana przez nie rosa miodowa może pokrywać się czernią sadzakową. Bawełnica zimuje jako młode larwy ukryte w spękaniach kory u nasady pnia oraz na korzeniach; wiosną wędruje w górę drzewa, zasiedlając młode pędy, rany po cięciu, wilki i odrosty korzeniowe. W Europie rozmnaża się wyłącznie dzieworodnie (partenogenetycznie), wydając w ciągu sezonu kilka pokoleń — brakuje jej bowiem żywiciela pierwotnego (wiązu), z którego korzysta w rodzimej Ameryce Północnej. Uskrzydlone samice pojawiające się latem przenoszą zasiedlenie na sąsiednie drzewa. Forma korzeniowa tworzy na korzeniach guzowate zgrubienia, które osłabiają i deformują młode drzewka — jest szczególnie groźna w szkółkach i przy nowych nasadzeniach.

Motyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.