Klon palmowy

Pierwszym objawem jest nagłe więdnięcie i zasychanie liści na pojedynczych gałęziach lub po jednej stronie korony, podczas gdy reszta rośliny pozostaje pozornie zdrowa. W przekroju poprzecznym porażonego pędu widać brunatne lub zielonkawe przebarwienie drewna — to zaczopowane przez grzyba wiązki naczyniowe, które przestają przewodzić wodę. Choroba postępuje w kolejnych latach, obejmując coraz większą część korony i prowadząc do stopniowego zamierania rośliny. Szczególnie wrażliwe są klony (zwłaszcza klon palmowy), katalpa oraz wiele innych drzew, krzewów i bylin. Choroba przybiera dwie postacie: „ostrą”, gdy gałąź lub cała roślina zamiera gwałtownie w ciągu kilku tygodni, oraz „chroniczną” — powolne zamieranie rozłożone na kilka sezonów, z drobniejszymi, przejaśnionymi liśćmi, brzeżnym zasychaniem blaszek (przypominającym poparzenie słoneczne) i przedwczesnym przebarwianiem jesiennym na porażonych pędach. Sektorowe, jednostronne rozmieszczenie objawów jest znakiem rozpoznawczym werticiliozy przede wszystkim na roślinach drzewiastych — zamiera ta część korony, którą zaopatrują zaczopowane naczynia. Przebarwienie drewna widać najlepiej tuż pod korą jako podłużne smugi, a na przekroju jako przerywany pierścień; u klonów bywa oliwkowozielone. Objawy nasilają się w upały i w czasie suszy, gdy zapotrzebowanie na wodę przewyższa wydolność uszkodzonych wiązek. Na roślinach zielnych (dalia, aster, chryzantema, pomidor, ziemniak, truskawka) obserwuje się więdnięcie i żółknięcie dolnych liści, karłowacenie oraz jednostronne (połowiczne) żółknięcie blaszki — na tych gatunkach sam obraz objawów jest jednak zawodny w różnicowaniu, bo jednostronne żółknięcie bywa wywoływane także przez fuzariozę. Samo przebarwienie wiązek nie jest jednoznaczne — pewne rozpoznanie wymaga izolacji laboratoryjnej patogenu.

Choroba dotyczy klonów, zwłaszcza klonu zwyczajnego i jaworu. Na wierzchniej stronie liści latem pojawiają się duże, okrągłe, wypukłe, lśniąco czarne plamy o średnicy do 1–2 cm, do złudzenia przypominające krople smoły lub zastygły lak, często otoczone jaśniejszą, żółtawą obwódką. Szkodliwość jest przede wszystkim estetyczna, choć przy silnym porażeniu liście opadają nieco wcześniej. Co ciekawe, plamy pojawiają się głównie tam, gdzie powietrze jest czyste — grzyb jest wrażliwy na zanieczyszczenie dwutlenkiem siarki, dlatego bywa traktowany jako naturalny wskaźnik dobrej jakości powietrza. Rozwój objawu ma charakterystyczny przebieg: pierwszym sygnałem, widocznym już późną wiosną lub wczesnym latem, jest rozmyta, bladozielona do żółtawej plama odbarwienia, jeszcze bez czarnej struktury. Dopiero w jej obrębie, w drugiej połowie lata, narasta gruba, początkowo matowa, później lśniąca czarna skorupa (podkładka grzyba, tzw. stroma), lekko wypukła, o delikatnie promienistej lub pomarszczonej powierzchni. Plamy są twarde i trwale zrośnięte z blaszką — nie dają się zetrzeć palcem ani zmyć wodą, co jest kluczową cechą odróżniającą je od powierzchniowego, sadzowatego nalotu. Po spodniej stronie liścia, naprzeciw plamy, tkanka bywa jaśniejsza, żółtawa. Liczba plam waha się od pojedynczych do kilkunastu na liściu; przy dużym zagęszczeniu mogą się niemal stykać. Choroba jest jednocykliczna — w ciągu sezonu nie dochodzi do wtórnych infekcji, a dojrzałe owocniki (apotecja) formują się w czarnych podkładkach dopiero na opadłych liściach przez zimę i wiosną wyrzucają zarodniki workowe zakażające młode, rozwijające się liście. Porażenie nie osłabia trwale drzewa — nawet przy licznych plamach przyrost i ogólna kondycja pozostają niezaburzone.

Grzyb poraża korzenie i podstawę pnia drzew oraz krzewów, prowadząc do ich powolnego zamierania – rośliny słabo przyrastają, przerzedzają koronę, drobnieją im liście, aż w końcu zasychają. Diagnostyczny objaw to białe, wachlarzowate (wachlarzykowate) strzępki grzybni tworzące zbitą warstwę pod korą u podstawy pnia, o wyraźnym grzybowym zapachu. W glebie i pod korą występują czarne lub ciemnobrązowe ryzomorfy przypominające sznurowadła („sznury”), którymi grzyb rozprzestrzenia się na kolejne rośliny. Jesienią u podstawy porażonych drzew wyrastają kępy owocników – opieniek. Objawy nadziemne są niespecyficzne i łatwo pomylić je z suszą lub przekarmieniem: część roślin zamiera nagle (całe drzewo brązowieje w ciągu jednego sezonu, zwłaszcza w upale), inne latami słabną – wypuszczają krótkie przyrosty, przedwcześnie się przebarwiają, a tuż przed śmiercią zawiązują wyjątkowo obfite kwiaty lub owoce („kwitnienie ze stresu”). U iglaków częsty jest wyciek żywicy u podstawy pnia. Po odsłonięciu kory przy szyi korzeniowej drewno korzeni i pnia bieleje i miękko próchnieje – opieńka wywołuje białą zgniliznę drewna. Warstwa grzybni bywa kremowa, skórzasta i rozchodzi się promieniście spod obumarłej kory. Ciekawostką biologiczną, a nie objawem przydatnym w ogrodowej diagnozie, jest to, że grzybnia w wilgotnym, porażonym drewnie potrafi bardzo słabo świecić w ciemności (tzw. „zimne światło”) – zjawisko jest zbyt nikłe i wymaga pełnej ciemności, więc w praktyce nie da się go wykorzystać do rozpoznania choroby. Choroba postępuje ogniskami – zamierają kolejno rośliny sąsiadujące z porażoną.

Na liściach, pędach i owocach pojawia się czarny, sadzowaty nalot, który daje się częściowo zetrzeć palcem. Grzyby te nie infekują tkanek rośliny – rozwijają się na słodkiej, lepkiej spadzi wydalanej przez mszyce, mączliki, wełnowce, miodówki i czerwce. Nalot rozwija się więc dokładnie tam, gdzie żerują te szkodniki, a jego głównym szkodliwym działaniem jest zasłanianie blaszki liściowej i ograniczanie fotosyntezy oraz szpecenie roślin. Objaw często widuje się na cytrusach, lipie, klonie oraz na roślinach doniczkowych i szklarniowych. Nalot bywa cienki i pajęczynowaty albo gruby, skorupiasty i matowoczarny — zależnie od gatunku grzyba i ilości spadzi; na roślinach zimozielonych potrafi utrzymywać się przez całą zimę. Kluczowa cecha rozpoznawcza: po przetarciu blaszki spod czarnej warstwy wyłania się zdrowa, zielona tkanka — sadzak nie pozostawia plam, nekroz ani wżerów, bo nie wnika w liść. Charakterystyczny jest też zasięg objawu: sadza osadza się tam, gdzie skapuje lepka spadź, więc pojawia się nie tylko na liściach, ale i na przedmiotach pod rośliną — chodniku, meblach ogrodowych, parapecie czy karoserii — co samo w sobie zdradza żerowanie szkodników wyżej. Same grzyby sadzakowe to ciemno zabarwione (melaninowe) saprotrofy, dlatego warstwa jest głęboko czarna. Bezpośrednia szkoda dla rośliny jest zwykle umiarkowana — osłabienie przez zacienienie liści, spadek wigoru, gorszy wygląd i obniżona wartość handlowa owoców czy roślin ozdobnych — ale gęsty, długotrwały nalot na wielu liściach realnie ogranicza asymilację i przyrost. Czerń sadzakową najlepiej traktować jako widoczny sygnał, że wyżej na roślinie (lub na drzewie nad nią) rozwija się kolonia owadów wysysających soki.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Motyl o wyraźnym dymorfizmie płciowym: samiec ma szarobrązowe, delikatnie prążkowane skrzydła o rozpiętości około 25 mm, natomiast samica jest praktycznie bezskrzydła i nielotna, dlatego jesienią wspina się po pniu, by złożyć jaja w koronie. Wiosną wylęgają się zielone gąsienice-miernikowce z jasnymi paskami wzdłuż ciała, które poruszają się charakterystycznym „pętlowaniem” (podkurczaniem tylnej części) i wyjadają rozwijające się pąki, młode liście oraz zawiązki owoców, często oprzędzając je nićmi. Żeruje na jabłoni, gruszy, śliwie, wiśni oraz wielu drzewach i krzewach liściastych. Dorosła gąsienica osiąga do około 25 mm długości, jest żółtozielona z ciemniejszą linią grzbietową i jasnymi paskami po bokach; jako typowy miernikowiec (Geometridae) ma tylko dwie pary posuwek na końcu odwłoka, stąd jej pętlowy chód. Jaja składane są pojedynczo przy pąkach i w spękaniach kory, gdzie zimują, a tuż przed wiosennym wylęgiem zmieniają barwę z zielonkawej na pomarańczowo-czerwoną. Gatunek ma jedno pokolenie w roku: motyle latają późną jesienią (październik–grudzień, stąd nazwa „przedzimek”), w chłodne, bezmroźne wieczory, a nielotne samice wspinają się wówczas po pniach. Wylęg gąsienic wiosną jest ściśle zsynchronizowany z pękaniem pąków (zwykle kwiecień); po około 4–6 tygodniach żerowania gąsienice spuszczają się na nitkach do gleby i przepoczwarczają się płytko w ziemi, gdzie poczwarka spędza lato. Objawem żerowania są podziurawione i poszarpane młode liście, wygryzione pąki kwiatowe i liściowe oraz zdeformowane, pokryte korkowatymi bliznami owoce powstałe z uszkodzonych zawiązków; przy silnym nasileniu gąsienice potrafią niemal ogołocić koronę.