Ostrokrzew karbowanolistny

Choroba rozwija się w zbyt mokrym, słabo napowietrzonym podłożu i atakuje korzenie oraz podstawę pędu. Korzenie brunatnieją, gniją i tracą korę, która daje się łatwo ściągnąć, a u podstawy łodygi pojawia się ciemna, wodnista zgnilizna. Nadziemna część roślin więdnie, żółknie i zamiera mimo wilgotnej ziemi – to charakterystyczny objaw, bo uszkodzone korzenie nie pobierają wody. Szczególnie narażone są rośliny doniczkowe, sukulenty i kaktusy (przy przelewaniu), a w gruncie iglaki, rododendrony, wrzosowate i truskawka na stanowiskach podmokłych. Proces zaczyna się niepozornie od korzeni włośnikowych i wierzchołków korzeni, które ciemnieją i zanikają, po czym gnicie postępuje ku korzeniom szkieletowym i szyjce korzeniowej. Zdrowe, jasne, czynne korzenie zanikają — pozostaje ciemna, brunatnordzawa lub czarniawa, wodnista masa, a zewnętrzna warstwa kory korzenia zsuwa się jak rękawiczka, odsłaniając przebarwiony walec osiowy. U drzew i krzewów porażenie szyjki i podstawy pnia (zgorzel podstawy pędu) objawia się ciemną, często zaciekającą plamą, niekiedy z wyciekami, a kora w tym miejscu jest wilgotna i zapadnięta; u iglaków i rododendronów obserwuje się brązowienie i zamieranie od dołu lub od środka korony przy wciąż wilgotnej glebie. Charakterystyczne jest gniazdowe (placowe) występowanie objawów w rabacie — tam, gdzie woda i patogen gromadzą się lokalnie. Warto rozróżnić dwa sprawcze rodzaje lęgniowców: Pythium poraża głównie siewki i drobne korzenie, powodując zgorzel siewek i gnicie korzeni w chłodnym, mokrym podłożu, natomiast Phytophthora atakuje też starsze, zdrewniałe rośliny, korzenie szkieletowe i szyjkę, silniej w cieplejszej, przesyconej wodą glebie. Kluczowa dla rozpoznania jest sprzeczność objawów: roślina więdnie i sprawia wrażenie „suchej”, choć podłoże jest mokre — to skutek zniszczenia korzeni, nie niedoboru wody.

Objaw dotyczy roślin kwasolubnych — hortensji, róży, rododendrona, borówki i innych — uprawianych na glebach zasadowych lub wapiennych. Blaszka liściowa żółknie, podczas gdy nerwy pozostają wyraźnie zielone, dając charakterystyczną chlorozę międzynerwową. Objawy pojawiają się najpierw na najmłodszych liściach na szczytach pędów, ponieważ żelazo jest w roślinie mało ruchliwe i nie przemieszcza się do nowych przyrostów. W skrajnych przypadkach liście są niemal białe, a ich brzegi zasychają. Kluczowe jest to, że przyczyną najczęściej nie jest brak żelaza w glebie, lecz zbyt wysokie pH, które blokuje jego pobieranie przez korzenie. Warto zaznaczyć, że nie wszystkie podatne rośliny są w równym stopniu kwasolubne — róża preferuje odczyn lekko kwaśny do obojętnego (około pH 6–7) i na silnie zasadowych, wapiennych glebach również choruje na chlorozę żelazową, choć nie jest kwasolubna tak jak rododendron czy borówka. Wzór żółknięcia jest bardzo regularny: zielona pozostaje nie tylko główna wiązka, lecz cała drobna siateczka nerwów, przez co liść wygląda jak zielona koronka na żółtozielonym tle — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza, odróżniająca chlorozę międzynerwową od równomiernego, całopowierzchniowego żółknięcia typowego dla niedoboru azotu. Objawy nasilają się z każdym kolejnym przyrostem: starsze liście u dołu pędu bywają jeszcze zielone lub tylko lekko rozjaśnione, a im młodszy liść, tym jest bledszy, aż po niemal białe, cytrynowe wierzchołki. Przy długo utrzymującym się niedoborze brzegi i wierzchołki najmłodszych liści brązowieją i nekrotyzują, pędy słabiej rosną i drobnieją, a u borówki spada plon oraz jakość owoców. Chloroza żelazowa nie jest zaraźliwa — nie przenosi się z rośliny na roślinę, lecz pojawia się jednocześnie u wszystkich egzemplarzy rosnących na tym samym, zbyt zasadowym stanowisku, co również pomaga odróżnić ją od chorób infekcyjnych. Nasilenie bywa zmienne w sezonie: chłodna, mokra i zbita gleba, zła aeracja korzeni, nadmiar wapnia, wysoka zawartość wodorowęglanów w wodzie do podlewania oraz przenawożenie fosforem dodatkowo utrudniają pobieranie żelaza i zaostrzają objawy nawet wtedy, gdy pierwiastka w glebie nie brakuje.

Na liściach, pędach i owocach pojawia się czarny, sadzowaty nalot, który daje się częściowo zetrzeć palcem. Grzyby te nie infekują tkanek rośliny – rozwijają się na słodkiej, lepkiej spadzi wydalanej przez mszyce, mączliki, wełnowce, miodówki i czerwce. Nalot rozwija się więc dokładnie tam, gdzie żerują te szkodniki, a jego głównym szkodliwym działaniem jest zasłanianie blaszki liściowej i ograniczanie fotosyntezy oraz szpecenie roślin. Objaw często widuje się na cytrusach, lipie, klonie oraz na roślinach doniczkowych i szklarniowych. Nalot bywa cienki i pajęczynowaty albo gruby, skorupiasty i matowoczarny — zależnie od gatunku grzyba i ilości spadzi; na roślinach zimozielonych potrafi utrzymywać się przez całą zimę. Kluczowa cecha rozpoznawcza: po przetarciu blaszki spod czarnej warstwy wyłania się zdrowa, zielona tkanka — sadzak nie pozostawia plam, nekroz ani wżerów, bo nie wnika w liść. Charakterystyczny jest też zasięg objawu: sadza osadza się tam, gdzie skapuje lepka spadź, więc pojawia się nie tylko na liściach, ale i na przedmiotach pod rośliną — chodniku, meblach ogrodowych, parapecie czy karoserii — co samo w sobie zdradza żerowanie szkodników wyżej. Same grzyby sadzakowe to ciemno zabarwione (melaninowe) saprotrofy, dlatego warstwa jest głęboko czarna. Bezpośrednia szkoda dla rośliny jest zwykle umiarkowana — osłabienie przez zacienienie liści, spadek wigoru, gorszy wygląd i obniżona wartość handlowa owoców czy roślin ozdobnych — ale gęsty, długotrwały nalot na wielu liściach realnie ogranicza asymilację i przyrost. Czerń sadzakową najlepiej traktować jako widoczny sygnał, że wyżej na roślinie (lub na drzewie nad nią) rozwija się kolonia owadów wysysających soki.

Nieruchome, brązowe lub żółtawe tarczki (1–4 mm) przyczepione do łodyg i spodniej strony liści, zwłaszcza wzdłuż nerwów. Łatwo pomylić je z naroślą na roślinie. Wysysają soki, powodując żółknięcie i osłabienie, oraz wydzielają lepką rosę miodową. Częste na fikusach, storczykach i roślinach o twardych liściach. Nazwa zbiorcza obejmuje dwie grupy o różnej biologii. Tarczniki właściwe (Diaspididae) mają twardą, odseparowaną od ciała tarczkę woskową, którą można podważyć — spod niej wychodzi drobna, beznoga i bezskrzydła samica; nie wydzielają rosy miodowej. Miseczniki (Coccidae) mają wypukłą, miseczkowatą osłonę zrośniętą z ciałem i to one wydzielają ją obficie. Lepka rosa miodowa — domena miseczników i innych czerwców z rosą, nie tarczników właściwych — osadza się na liściach i zwabia grzyby pleśniowe (czerń sadzawcowa, sadzak) oraz mrówki, które bronią kolonii przed drapieżcami. Jedynym ruchliwym stadium żerującym jest larwa wędrująca (tzw. crawler) — płaska, drobna larwa, która po wylęgu spod tarczki matki rozłazi się po roślinie, po czym osiada, wbija kłujkę w tkanki przewodzące i traci zdolność ruchu; dorosłe samice pozostają nieruchome do końca życia. Samce przepoczwarczają się i jako maleńkie, uskrzydlone, krótko żyjące owady nie żerują. W ogrzewanych wnętrzach szkodnik rozmnaża się przez cały rok, dając kilka nakładających się pokoleń; w gruncie zwykle 1–3 pokolenia, a zimują zapłodnione samice lub jaja ukryte pod tarczką. Objawy żerowania to żółknięcie i przedwczesne opadanie liści, zamieranie pędów, karłowacenie oraz osłabienie rośliny, a wtórnie czarny nalot sadzaka na pokrytych rosą miodową liściach. Na drzewach owocowych porażonych przez tarcznika niszczyciela (Comstockaspis perniciosa) wokół miejsc żerowania pojawiają się czerwonawe przebarwienia, a silnie zasiedlone gałęzie zamierają. Ponieważ tarczki są nieruchome i barwą maskują się na korze i nerwach, porażenie łatwo przeoczyć aż do wystąpienia rosy miodowej lub wyraźnego osłabienia rośliny — dlatego kluczowy jest regularny przegląd spodu liści i kątów pędów.

Tarcznik miękki, którego samice tworzą brązowe, półkoliste, silnie wypukłe „miseczki” (3–6 mm) siedzące nieruchomo na pędach, gałązkach i nasadach liści. Wysysają sok, osłabiając rośliny, i wydzielają obfitą spadź, na której rozwija się czarny grzyb sadzakowy szpecący liście i owoce. Żeruje na drzewach owocowych (śliwa, brzoskwinia), winorośli, krzewach ozdobnych oraz roślinach doniczkowych. Należy do miseczników (tarczniki miękkie, Coccidae), a nie do właściwych tarczników — jego brązowa osłona to zesklerotyzowane ciało samicy, którego nie można od niej oddzielić. W polskim klimacie rozwija zwykle jedno pokolenie w roku. Zimuje jako młodociana larwa (drugie stadium) przyczepiona do pędów i gałązek, w spękaniach kory oraz przy pąkach. Wiosną larwy podejmują żerowanie, a samice szybko rosną, przekształcając się w charakterystyczne, twardniejące „miseczki”. Pod osłoną dojrzała samica składa liczne jaja — często od kilkuset do ponad tysiąca. Wylęgające się z nich larwy wędrujące (tzw. crawlers), zwykle na przełomie czerwca i lipca, rozpełzają się na liście oraz młode pędy, gdzie przyczepiają się i żerują; przed opadnięciem liści wracają na pędy, by przezimować. Objawy porażenia to osłabiony wzrost i zamieranie gałązek przy silnej inwazji, lepka, błyszcząca spadź na liściach i pod rośliną, czarny nalot sadzaka utrudniający fotosyntezę oraz liczne mrówki żerujące na spadzi. Larwy i samice skupiają się w rozwidleniach gałązek, na spodach pędów, u nasady liści oraz wzdłuż nerwów i ogonków liściowych.

Maleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.

Ryjkowce długości 8–12 mm, czarne lub ciemnobrązowe, o krótkim i szerokim ryjku, nielotne, aktywne nocą. Ich larwy są białe, beznogie, wygięte w kształt litery C, z brązową głową i żyją w glebie. Objawy: dorosłe chrząszcze wygryzają nocą charakterystyczne półkoliste zatoki na brzegach liści (bukszpan, różanecznik, bergenia, truskawka, rośliny doniczkowe), a larwy podgryzają korzenie, cebulki i podstawę pędów, przez co roślina nagle więdnie i zamiera. Najpospolitszy jest opuchlak truskawkowiec (Otiorhynchus sulcatus), rzadziej opuchlak owalny (O. ovatus) i pokrewne gatunki. Cechą kluczową dla liczebności jest rozmnażanie partenogenetyczne (dzieworództwo): populacje składają się niemal wyłącznie z samic, a jedna samica składa do gleby kilkaset jaj bez udziału samca, przez co ognisko szybko narasta. Cykl rozwojowy: chrząszcze zimują głównie jako larwy (część jako osobniki dorosłe) w glebie, dorosłe wychodzą późną wiosną i wczesnym latem i przez około 3–4 tygodnie odbywają żer dojrzewający na liściach, zanim zaczną składać jaja; larwy żerują na korzeniach od lata przez jesień i ponownie wczesną wiosną. Najgroźniejsza jest faza larwalna — larwy ogryzają korzenie i podgryzają szyjkę korzeniową u podstawy pędu (obrączkowanie), przez co roślina nagle więdnie mimo wilgotnej gleby i daje się łatwo wyjąć z podłoża; żer dorosłych (półkoliste zatoki na brzegach liści) głównie szpeci roślinę i rzadko ją zabija. Szczególnie narażone są rośliny w pojemnikach, gdzie ograniczona bryła korzeniowa zostaje szybko zniszczona. Chrząszcze są nielotne, więc rozprzestrzeniają się, wędrując po podłożu oraz — przede wszystkim — z porażonymi roślinami i podłożem, co czyni świeżo kupowane sadzonki doniczkowe główną drogą zawleczenia.