W skrócie
- Dorasta do 4–7 m wysokości przy 3–6 m szerokości — mieści się nawet w niedużym ogrodzie.
- Kwitnie w maju zwisającymi, złocistożółtymi gronami długości 10–30 cm.
- Silnie trujący: cytyzyna występuje we wszystkich częściach, najwięcej w nasionach i strąkach.
- Lubi słońce i glebę przepuszczalną, także suchą, ubogą i wapienną; nie znosi podmokłego podłoża.
- Cięcie kształtujące tylko późnym latem lub wczesną jesienią — zimą i wiosną obficie krwawi sokiem; przekwitłe grona ze strąkami wycina się osobno, już w czerwcu.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Bobowate (Fabaceae)
- Wysokość
- 4–7 m
- Szerokość
- 3–6 m
- Pokrój
- Rozłożysty
- Tempo wzrostu
- Umiarkowane
- Stanowisko
- Słońce, Półcień
- Gleba
- Piaszczysta, Gliniasta, Wapienna, Próchniczna
- Odczyn
- pH 5.5–7.8
- Wilgotność
- Sucha, Umiarkowana
- Kwitnienie
- Maj–Czerwiec
- Mrozoodporność
- USDA 5b–8a
- Rozmnażanie
- Z nasion
Charakterystyka
Niewielkie drzewo lub duży, często wielopniowy krzew o pokroju początkowo wzniesionym, z wiekiem szeroko rozłożystym, z łukowato wygiętymi konarami. Dorasta zwykle do 4–7 m wysokości przy 3–6 m szerokości, rośnie umiarkowanie szybko i jest krótkowieczne — w ogrodach żyje najczęściej 20–40 lat. Kora młodych pni jest gładka i oliwkowozielona, z wiekiem szarobrunatna i płytko spękana, a twardziel ciemna, niemal czekoladowa. Liście są trójlistkowe, osadzone na długich ogonkach, o listkach eliptycznych długości 3–8 cm, matowozielonych z wierzchu i — podobnie jak młode pędy oraz strąki — pokrytych od spodu przylegającymi, jedwabistymi włoskami. To owłosienie jest najprostszą cechą odróżniającą gatunek od bardzo podobnego złotokapu alpejskiego (Laburnum alpinum), u którego liście i owoce są niemal nagie i błyszczące. Kwiaty motylkowate, złocistożółte, zebrane po kilkadziesiąt w zwisające grona długości 10–30 cm, rozwijają się w maju — w chłodniejsze lata i w wyższych położeniach na przełomie maja i czerwca — już po rozwinięciu liści; złotokap alpejski zakwita o dwa–trzy tygodnie później. Drzewa nie uprawia się dla zapachu: o jego wartości ozdobnej decyduje wyłącznie efekt zwisających gron. Owocem jest spłaszczony strąk długości 4–8 cm, początkowo zielony i jedwabiście owłosiony, po dojrzeniu w sierpniu i wrześniu brunatny i pergaminowy, zawierający kilka twardych, ciemnych nasion; puste strąki potrafią wisieć na gałęziach aż do zimy. Jak u innych bobowatych na korzeniach tworzą się brodawki z bakteriami wiążącymi azot atmosferyczny.
Popularne odmiany
- ‘Pendulum’
- Forma o zwisających, łukowato opadających pędach, rozmnażana wyłącznie przez szczepienie na pniu — jej ostateczna wysokość zależy od wysokości podkładki i zwykle nie przekracza 2–3 m. Kwitnie jak gatunek, ale grona zwisają wzdłuż kaskady pędów. Wymaga systematycznego wycinania pędów wybijających poniżej miejsca szczepienia.
- ‘Aureum’
- Odmiana o żółtozłocistych liściach, najintensywniej wybarwionych wiosną, latem blednących do żółtozielonych. Rośnie wolniej i pozostaje wyraźnie mniejsza od gatunku; na pełnym słońcu liście bywają przypalane, więc lepiej znosi lekki półcień. W handlu rzadka.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Po ukorzenieniu znosi okresową suszę oraz ubogie, kamieniste gleby; regularnego podlewania wymagają wyłącznie młode egzemplarze przez pierwsze dwa–trzy sezony. Bardzo źle reaguje na zastoiska wody — mokre, zbite podłoże jest częstą przyczyną zamierania pędów.
Nawożenie
Oszczędnie i bez azotu — złotokap jako roślina motylkowata współżyje z bakteriami brodawkowymi wiążącymi azot atmosferyczny, a nawożenie azotowe rozbudowuje pędy kosztem kwitnienia.
Sadzenie
Stanowisko słoneczne lub w lekkim półcieniu, gleba przepuszczalna — także uboga, kamienista i wapienna. Unikać miejsc podmokłych, zbitych oraz obniżeń, w których zbiera się woda.
Przycinanie
Cięcie kształtujące minimalne — usuwać pędy suche, chore i krzyżujące się oraz pojedyncze gałęzie zaburzające pokrój. Niezależnie od niego, co roku w czerwcu wycina się przekwitłe grona razem z szypułkami, zanim strąki zbrunatnieją: ogranicza to ilość trujących nasion w ogrodzie i wzmacnia kwitnienie w kolejnym roku. Przy formach szczepionych na pniu bezwzględnie usuwać pędy wybijające poniżej miejsca szczepienia.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Czosnek olbrzymi zakwita w czerwcu, gdy złotokap kończy kwitnienie — fioletowe kule przejmują wtedy efekt pod prowadzonym na łuku tunelem i przedłużają go o kolejne tygodnie. Obie rośliny lubią pełne słońce i przepuszczalną, niezbyt wilgotną glebę.
Znosi suchą, przerośniętą korzeniami ziemię w lekkim cieniu pod koroną i tworzy zwartą okrywę bez konkurowania o wodę z drzewem.
Na słonecznym obrzeżu, poza zasięgiem korony, ma te same wymagania co złotokap — pełne słońce, przepuszczalną, zasadową glebę i suche lato — a kwitnie w maju i czerwcu, więc towarzyszy gronom przez cały ich okres.
Złe sąsiedztwo
Opadające kwiaty, a zwłaszcza dojrzewające strąki z silnie trującymi nasionami mieszają się z jadalnymi zbiorami — to realne ryzyko przy grządkach pielęgnowanych razem z dziećmi.
Różanecznik wymaga kwaśnego, stale wilgotnego i próchnicznego podłoża, a złotokap najlepiej rośnie na przepuszczalnej, suchej, często wapiennej glebie — jednego stanowiska nie da się przygotować pod obie rośliny.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Grzyb poraża korzenie i podstawę pnia drzew oraz krzewów, prowadząc do ich powolnego zamierania – rośliny słabo przyrastają, przerzedzają koronę, drobnieją im liście, aż w końcu zasychają. Diagnostyczny objaw to białe, wachlarzowate (wachlarzykowate) strzępki grzybni tworzące zbitą warstwę pod korą u podstawy pnia, o wyraźnym grzybowym zapachu. W glebie i pod korą występują czarne lub ciemnobrązowe ryzomorfy przypominające sznurowadła („sznury”), którymi grzyb rozprzestrzenia się na kolejne rośliny. Jesienią u podstawy porażonych drzew wyrastają kępy owocników – opieniek. Objawy nadziemne są niespecyficzne i łatwo pomylić je z suszą lub przekarmieniem: część roślin zamiera nagle (całe drzewo brązowieje w ciągu jednego sezonu, zwłaszcza w upale), inne latami słabną – wypuszczają krótkie przyrosty, przedwcześnie się przebarwiają, a tuż przed śmiercią zawiązują wyjątkowo obfite kwiaty lub owoce („kwitnienie ze stresu”). U iglaków częsty jest wyciek żywicy u podstawy pnia. Po odsłonięciu kory przy szyi korzeniowej drewno korzeni i pnia bieleje i miękko próchnieje – opieńka wywołuje białą zgniliznę drewna. Warstwa grzybni bywa kremowa, skórzasta i rozchodzi się promieniście spod obumarłej kory. Ciekawostką biologiczną, a nie objawem przydatnym w ogrodowej diagnozie, jest to, że grzybnia w wilgotnym, porażonym drewnie potrafi bardzo słabo świecić w ciemności (tzw. „zimne światło”) – zjawisko jest zbyt nikłe i wymaga pełnej ciemności, więc w praktyce nie da się go wykorzystać do rozpoznania choroby. Choroba postępuje ogniskami – zamierają kolejno rośliny sąsiadujące z porażoną.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Wysoka | Wszystkie części zawierają cytyzynę — alkaloid chinolizydynowy działający na te same receptory nikotynowe co nikotyna. Najwięcej jest jej w nasionach i niedojrzałych strąkach. Objawy (nudności, wymioty, ból brzucha, poty, zawroty głowy, przyspieszone tętno, w cięższych przypadkach drgawki) pojawiają się zwykle w ciągu godziny. Przy podejrzeniu połknięcia nasion należy natychmiast zadzwonić pod 112 lub do ośrodka toksykologicznego. |
| Psy | Wysoka | Zjedzenie strąków lub nasion wywołuje wymioty, ślinotok, drżenia mięśniowe i przyspieszony oddech — wymaga pilnego kontaktu z lekarzem weterynarii. |
| Koty | Wysoka | — |
| Konie | Wysoka | Zgryzanie pędów, liści i kory bywa dla koni groźne dla życia. Drzewa nie sadzi się przy wybiegach, pastwiskach i ogrodzeniach, przez które zwierzęta mogą sięgnąć po gałęzie. |
Historia i pochodzenie
Gatunek pochodzi z gór południowej i środkowej Europy — od Francji i południowych Alp po Apeniny i Bałkany — gdzie rośnie na widnych, kamienistych zboczach, często na podłożu wapiennym. W Polsce występuje wyłącznie w uprawie i tylko sporadycznie dziczeje z nasadzeń. Nazwę rodzajową przejęto wprost z łaciny: słowem laburnum określał to drzewo już Pliniusz Starszy. Epitet gatunkowy anagyroides znaczy „podobny do anagyrysu” i odsyła do śródziemnomorskiego krzewu Anagyris foetida; obecną nazwę nadał gatunkowi w 1787 roku niemiecki botanik Friedrich Kasimir Medikus. W ogrodach Europy Zachodniej złotokap uprawiano co najmniej od drugiej połowy XVI wieku, a szczyt popularności osiągnął w XIX wieku, gdy stał się stałym elementem parków krajobrazowych i ogrodów mieszczańskich — wtedy też upowszechniły się prowadzone na łukach tunele złotokapowe. Osobny wątek dotyczy chemii. Wyizolowana z nasion w XIX wieku cytyzyna okazała się alkaloidem chinolizydynowym działającym na te same receptory nikotynowe co nikotyna, co tłumaczy zarówno objawy zatrucia, jak i późniejszą karierę tej substancji w farmacji. W literaturze podaje się, że palenie suszonych liści złotokapu jako namiastki tytoniu w Europie Środkowo-Wschodniej w czasie II wojny światowej naprowadziło badaczy na jej farmakologiczne zastosowanie. Była to praktyka desperacka i groźna — dym niesie cytyzynę, ten sam alkaloid, który odpowiada za zatrucia złotokapem; dziś nie ma ona żadnego zastosowania i nie wolno jej powtarzać.
Zastosowanie
Złotokap sadzi się jako soliter na trawniku albo prowadzi po łukowej konstrukcji, tworząc tunel, pod którym w maju wisi kurtyna złotych gron; klasycznym obsadzeniem takiego przejścia są wysokie czosnki ozdobne — ich fioletowe kule rozwijają się, zależnie od gatunku, od maja do lipca, więc przejmują efekt, gdy grona złotokapu przekwitają. Stanowisko powinno być słoneczne lub najwyżej w lekkim półcieniu — w cieniu drzewo kwitnie skąpo. Gleba: przepuszczalna, chętnie kamienista, uboga i wapienna; roślina toleruje szeroki zakres odczynu, od lekko kwaśnego po zasadowy, ale nie znosi podłoża podmokłego i zbitego. Dobrze rośnie w warunkach miejskich. Sadzi się ją w październiku albo w marcu i kwietniu, w rozstawie 3–5 m od sąsiadów; nawożenie azotem jest zbędne, bo złotokap sam wiąże azot dzięki bakteriom brodawkowym. Warto pamiętać, że to drzewo krótkowieczne — nie planuje się go jako dominanty na dziesięciolecia. Cięcie kształtujące ogranicza się do minimum i wykonuje późnym latem lub wczesną jesienią (sierpień–wrzesień), bo cięty zimą i wczesną wiosną złotokap obficie krwawi sokiem. Osobną, coroczną czynnością jest wycinanie przekwitłych gron ze strąkami i ma ono własny, wcześniejszy termin: zaraz po kwitnieniu, w czerwcu, gdy strąki są jeszcze zielone. Odkładanie tego do sierpniowego cięcia mija się z celem, bo nasiona dojrzewają właśnie w sierpniu i wrześniu, a strąki zaczynają wtedy opadać. Odmiany ozdobne, w tym zwisającą 'Pendulum', rozmnaża się przez szczepienie na pniu, więc wszystkie pędy wybijające poniżej miejsca szczepienia trzeba wycinać przy samej nasadzie; sam gatunek rozmnaża się z nasion, które przed wysiewem skaryfikuje się lub moczy, bo mają twardą, trudno przepuszczalną łupinę. O umiejscowieniu decyduje jednak przede wszystkim toksyczność. Złotokapu nie sadzi się przy placach zabaw i w ogrodach przedszkolnych ani nad grządkami warzywnymi i zielarskimi, gdzie opadające strąki mieszają się z jadalnymi zbiorami. Nie powinien też rosnąć przy wybiegach dla koni, bydła i kóz. W ogrodzie odwiedzanym przez małe dzieci drzewo sadzi się poza zasięgiem zabawy i konsekwentnie usuwa strąki jeszcze zielone, zanim zaczną opadać.
Ciekawostki
- Cytyzyna, alkaloid odpowiedzialny za trujące właściwości złotokapu, jest jednocześnie substancją czynną leku wspomagającego rzucanie palenia, zarejestrowanego w Bułgarii w 1964 roku; posłużyła też jako wzór chemiczny przy opracowaniu warenikliny.
- Pliniusz Starszy, opisując alpejskie drzewo zwane laburnum, zanotował, że jego kwiatów unikają pszczoły. Złotokap istotnie jest rośliną mało miododajną — jego kwiaty otwierają przede wszystkim trzmiele, dość silne, by rozchylić łódeczkę kwiatu motylkowatego.
- Ciemna twardziel złotokapu bywa nazywana we Francji „fałszywym hebanem” (faux ébénier); dawniej wyrabiano z niej intarsje, drobne przedmioty toczone i elementy instrumentów dętych.
- Najsłynniejszy tunel złotokapowy rośnie w walijskim ogrodzie Bodnant — nasadzenie założono w 1880 roku, a przejście liczy około 55 metrów.
Najczęstsze pytania
Czy złotokap jest niebezpieczny dla dzieci?
Tak — to jedno z najbardziej trujących drzew ozdobnych w naszych ogrodach. Wszystkie części zawierają cytyzynę, alkaloid działający na te same receptory co nikotyna, a najwięcej jest jej w nasionach i niedojrzałych strąkach, które wyglądają jak małe strączki grochu i bywają brane do ust. Objawy — nudności, wymioty, ból brzucha, poty, zawroty głowy i przyspieszone tętno — pojawiają się zwykle w ciągu godziny. Przy podejrzeniu połknięcia nasion nie czeka się na objawy: należy zadzwonić pod 112 lub do ośrodka toksykologicznego. W ogrodzie z małymi dziećmi drzewo sadzi się poza zasięgiem zabawy i konsekwentnie wycina strąki zaraz po przekwitnieniu.
Kiedy i jak przycinać złotokap?
Cięcie kształtujące wykonuje się późnym latem lub wczesną jesienią (sierpień–wrzesień) i tylko w minimalnym zakresie. Cięty zimą albo wczesną wiosną złotokap obficie krwawi sokiem, co osłabia drzewo i utrudnia gojenie ran. Usuwa się pędy suche, chore i krzyżujące się oraz pojedyncze gałęzie zaburzające pokrój; roślina źle znosi silne skracanie i redukcję korony w stare drewno. Osobnym zabiegiem, o własnym i wcześniejszym terminie, jest wycinanie przekwitłych gron ze strąkami — robi się je w czerwcu i nie łączy z cięciem sierpniowym. Odmiany szczepione na pniu, jak 'Pendulum', wymagają dodatkowo wycinania wszystkich pędów wybijających poniżej miejsca szczepienia.
Czy trzeba usuwać strąki po kwitnieniu?
Warto, z dwóch powodów. Po pierwsze, nasiona są najbardziej trującą częścią rośliny, a wycięcie strąków, zanim dojrzeją i zaczną opadać, jest najprostszym sposobem ograniczenia ryzyka w ogrodzie z dziećmi lub zwierzętami. Po drugie, obfite zawiązanie owoców kosztuje drzewo dużo energii i osłabia kwitnienie w następnym roku. Przekwitłe grona wycina się razem z szypułkami w czerwcu, gdy strąki są jeszcze zielone. Nie odkłada się tego do sierpniowego cięcia kształtującego — wtedy nasiona są już dojrzałe, a strąki zaczynają opadać, więc zabieg traci swój główny sens.
Dlaczego złotokap nie kwitnie albo kwitnie słabo?
Najczęstsze przyczyny to zbyt młody wiek (siewki zakwitają dopiero po kilku latach, egzemplarze szczepione wcześniej), zbyt duże zacienienie oraz cięcie w złym terminie — skracanie pędów zimą i wiosną usuwa zawiązane pąki kwiatowe. Kwitnienie osłabia też obfite owocowanie w poprzednim sezonie, dlatego opłaca się usuwać strąki, oraz nadmiar azotu: złotokap jako roślina motylkowata sam wiąże azot i nawożony azotem rozbudowuje pędy kosztem kwiatów.
Czym różni się złotokap pospolity od popularnej odmiany 'Vossii'?
'Vossii' nie jest odmianą tego gatunku, lecz mieszańca Laburnum × watereri, powstałego ze skrzyżowania złotokapu pospolitego ze złotokapem alpejskim (Laburnum alpinum). Ma wyraźnie dłuższe grona, sięgające 50–60 cm, i zawiązuje niewiele nasion, dlatego to właśnie ją najczęściej wybiera się na tunele i pergole. Sam gatunek kwitnie nieco wcześniej, a jego grona mają 10–30 cm. Uwaga: mniejsza liczba nasion nie znaczy, że mieszaniec jest nietrujący — cytyzynę zawierają wszystkie części rośliny.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- RHS — Laburnum anagyroidesInstytucja / ogród botaniczny
- EFSA — Compendium of botanicals reported to contain naturally occurring substances of possible concern for human healthInstytucja / ogród botaniczny
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
