Migdałek trójklapowy

Na owocach ziarnkowych i pestkowych pojawiają się brązowe, powiększające się plamy gnilne, na których tworzą się koncentrycznie ułożone, szarobeżowe poduszeczki zarodników. Porażone owoce gniją, zasychają i mumifikują się, często pozostając na drzewie do następnego sezonu. Wiosną grzyb poraża także kwiaty i krótkopędy, powodując ich zgorzel oraz zamieranie końcówek gałązek. Choroba ma dwie wyraźne fazy. Wiosenna moniliowa zgorzel (najczęściej Monilinia laxa na drzewach pestkowych — wiśni, czereśni, śliwie, morelach) zaczyna się od kwiatów, które brązowieją, więdną i zasychają, nie opadając; infekcja wnika przez szyjkę słupka do krótkopędu, obrączkuje go i powoduje zamieranie całych pędów z uschniętymi liśćmi zwisającymi jak po przypaleniu — stąd mylące podobieństwo do uszkodzeń przymrozkowych. U drzew pestkowych na porażonych pędach często pojawia się wyciek gumy (gummoza) oraz drobne, spękane zrakowacenia kory. Letnio-jesienna brunatna zgnilizna owoców (głównie Monilinia fructigena na jabłoni i gruszy) rozwija się na dojrzewających owocach: plama gnilna szybko obejmuje cały owoc, miąższ brązowieje i mięknie, a na powierzchni wyrastają charakterystyczne, koncentrycznie ułożone kręgi kremowo-beżowych poduszeczek zarodników konidialnych. W chłodnych warunkach (m.in. w przechowalni) owoce mogą przybrać postać twardych, czarno-lśniących mumii pozbawionych sporulacji (tzw. czarna zgnilizna). Zmumifikowane owoce zawieszone na drzewie oraz rak monilijny na pędach są głównym źródłem zarodników w kolejnym sezonie.

Na pniu i konarach powstają zapadnięte, nekrotyczne rany (raki), z których – zwłaszcza wiosną – wycieka bursztynowa guma (gummoza). Kora nad ranami zamiera i pęka, a porażone pąki oraz krótkopędy nie rozwijają się lub zamierają wiosną, przez co całe partie korony usychają. Na liściach mogą pojawiać się drobne, brązowe, wodniste plamki wypadające z blaszki („dziurkowatość”). Choroba dotyka drzew pestkowych – wiśni, czereśni, śliwy, brzoskwini i moreli – i przy obrączkowaniu konaru prowadzi do jego zamarcia. Sprawcą są dwa patowary bakterii — Pseudomonas syringae pv. syringae oraz pv. morsprunorum — o zbliżonych objawach, których nie da się rozróżnić gołym okiem. Charakterystycznym, wczesnym objawem jest zamieranie pąków i kwiatów wiosną (tzw. blast kwiatowy): pąki brązowieją i nie rozwijają się, a pojedyncze konary nagle więdną i zasychają, długo utrzymując na sobie zbrązowiałe liście. Guma wyciekająca z raków jest szklista do bursztynowej i pojawia się najobficiej wiosną oraz wczesnym latem, po ruszeniu soków; w pełni lata wyciek zwykle ustaje. Po nacięciu kory na brzegu raka tkanka pod spodem bywa wodnista, brunatnordzawa, o kwaskowatym, fermentacyjnym zapachu (typowe dla pv. syringae). Plamki na liściach są początkowo drobne, kanciaste, wodniste i otoczone jaśniejszą obwódką; ich martwe środki wykruszają się, dając efekt „śrutu”. Objawy łatwo pomylić z uszkodzeniami mrozowymi kory oraz z fungicznym zamieraniem pędów (monilioza) i grzybową dziurkowatością liści (Wilsonomyces carpophilus) — kluczem jest wtedy pora nasilenia i obecność zarodnikowania grzyba. Choroba nasila się w chłodnej, wilgotnej pogodzie wiosną i jesienią; latem, w cieple i suszy, bakteria jest najmniej aktywna.

Grzyb poraża korzenie i podstawę pnia drzew oraz krzewów, prowadząc do ich powolnego zamierania – rośliny słabo przyrastają, przerzedzają koronę, drobnieją im liście, aż w końcu zasychają. Diagnostyczny objaw to białe, wachlarzowate (wachlarzykowate) strzępki grzybni tworzące zbitą warstwę pod korą u podstawy pnia, o wyraźnym grzybowym zapachu. W glebie i pod korą występują czarne lub ciemnobrązowe ryzomorfy przypominające sznurowadła („sznury”), którymi grzyb rozprzestrzenia się na kolejne rośliny. Jesienią u podstawy porażonych drzew wyrastają kępy owocników – opieniek. Objawy nadziemne są niespecyficzne i łatwo pomylić je z suszą lub przekarmieniem: część roślin zamiera nagle (całe drzewo brązowieje w ciągu jednego sezonu, zwłaszcza w upale), inne latami słabną – wypuszczają krótkie przyrosty, przedwcześnie się przebarwiają, a tuż przed śmiercią zawiązują wyjątkowo obfite kwiaty lub owoce („kwitnienie ze stresu”). U iglaków częsty jest wyciek żywicy u podstawy pnia. Po odsłonięciu kory przy szyi korzeniowej drewno korzeni i pnia bieleje i miękko próchnieje – opieńka wywołuje białą zgniliznę drewna. Warstwa grzybni bywa kremowa, skórzasta i rozchodzi się promieniście spod obumarłej kory. Ciekawostką biologiczną, a nie objawem przydatnym w ogrodowej diagnozie, jest to, że grzybnia w wilgotnym, porażonym drewnie potrafi bardzo słabo świecić w ciemności (tzw. „zimne światło”) – zjawisko jest zbyt nikłe i wymaga pełnej ciemności, więc w praktyce nie da się go wykorzystać do rozpoznania choroby. Choroba postępuje ogniskami – zamierają kolejno rośliny sąsiadujące z porażoną.

Biały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.

Tarcznik miękki, którego samice tworzą brązowe, półkoliste, silnie wypukłe „miseczki” (3–6 mm) siedzące nieruchomo na pędach, gałązkach i nasadach liści. Wysysają sok, osłabiając rośliny, i wydzielają obfitą spadź, na której rozwija się czarny grzyb sadzakowy szpecący liście i owoce. Żeruje na drzewach owocowych (śliwa, brzoskwinia), winorośli, krzewach ozdobnych oraz roślinach doniczkowych. Należy do miseczników (tarczniki miękkie, Coccidae), a nie do właściwych tarczników — jego brązowa osłona to zesklerotyzowane ciało samicy, którego nie można od niej oddzielić. W polskim klimacie rozwija zwykle jedno pokolenie w roku. Zimuje jako młodociana larwa (drugie stadium) przyczepiona do pędów i gałązek, w spękaniach kory oraz przy pąkach. Wiosną larwy podejmują żerowanie, a samice szybko rosną, przekształcając się w charakterystyczne, twardniejące „miseczki”. Pod osłoną dojrzała samica składa liczne jaja — często od kilkuset do ponad tysiąca. Wylęgające się z nich larwy wędrujące (tzw. crawlers), zwykle na przełomie czerwca i lipca, rozpełzają się na liście oraz młode pędy, gdzie przyczepiają się i żerują; przed opadnięciem liści wracają na pędy, by przezimować. Objawy porażenia to osłabiony wzrost i zamieranie gałązek przy silnej inwazji, lepka, błyszcząca spadź na liściach i pod rośliną, czarny nalot sadzaka utrudniający fotosyntezę oraz liczne mrówki żerujące na spadzi. Larwy i samice skupiają się w rozwidleniach gałązek, na spodach pędów, u nasady liści oraz wzdłuż nerwów i ogonków liściowych.

Gąsienice zwijają, składają i sklejają liście oprzędem z jedwabnych nici, tworząc kryjówki, w których żerują ukryte przed wzrokiem. Zaniepokojone gwałtownie wiją się do tyłu i spuszczają na nici, co ułatwia ich rozpoznanie; dorosłe to drobne motyle o dzwonowatym zarysie złożonych skrzydeł. Żywicielami są drzewa owocowe (jabłoń, grusza, śliwa), krzewy ozdobne i róża. Objawy: gąsienice wygryzają liście, pąki kwiatowe i zawiązki owoców oraz uszkadzają skórkę dojrzewających owoców, obniżając ich wartość. Nazwa obejmuje wiele gatunków z rodziny zwójkowatych (Tortricidae) o zbliżonym trybie życia — m.in. zwójkę siatkóweczkę (Adoxophyes orana) i różóweczkę (Archips rosana). Gąsienice są smukłe, długości do ok. 1,5–2 cm, zwykle jasno- lub oliwkowozielone z ciemniejszą głową i tarczką karkową, przy tym bardzo ruchliwe. Motyle mają rozpiętość skrzydeł ok. 15–25 mm; w spoczynku składają przednie skrzydła dachówkowato, co daje charakterystyczny dzwonowaty (trapezowaty) obrys, a ich deseń jest szarobrunatny z ciemniejszym przepasaniem. Cykl zależy od gatunku: zwójki zimują jako jaja złożone plackami na korze albo jako młode gąsienice ukryte w szczelinach kory i pod łuskami pąków; wiosną wgryzają się w pęczniejące pąki, potem przenoszą się na liście i zawiązki, a w sezonie rozwija się jedno lub dwa pokolenia. Cechą diagnostyczną na owocach ziarnkowych jest przytwierdzenie liścia do owocu i płytkie wyjadanie skórki pod nim, po którym pozostają nieregularne, korkowaciejące blizny, podczas gdy miąższ w głębi jest nienaruszony. Na różach i krzewach ozdobnych objawem są zwinięte, powiązane oprzędem młode listki oraz wygryzione pąki.

Maleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.