Roszponka warzywna

Żółte lub kanciaste (ograniczone nerwami) plamy na wierzchu liści, którym od spodu odpowiada szarofioletowy lub brązowy nalot zarodników. Różni się od mączniaka prawdziwego, którego biały nalot jest na wierzchu liści. Rozwija się w wilgoci i chłodne noce; groźny dla ogórków, cebuli i winorośli. Plamy są początkowo jasnozielone lub żółknące, a ich kanciasty, mozaikowy kształt bierze się stąd, że rozwój patogenu zatrzymują większe nerwy liścia. Delikatny, kożuchowaty nalot od spodu (stąd nazwa „mączniak”) to zarodnikowanie lęgniowca — najlepiej widoczny rano lub po okresie wysokiej wilgotności powietrza. Z czasem plamy brązowieją, zasychają i zlewają się, liść zamiera przedwcześnie, co osłabia całą roślinę i obniża plon. Choroba jest silnie wyspecjalizowana wobec żywiciela: ogórki i dynie poraża Pseudoperonospora cubensis, cebulę Peronospora destructor, winorośl Plasmopara viticola, a sałatę Bremia lactucae — dlatego porażenie jednego gatunku zwykle nie przenosi się na niespokrewnione uprawy.

Na łodygach, u nasady roślin i na częściach stykających się z glebą pojawia się wodnista, miękka zgnilizna pokryta gęstą, białą, watowatą grzybnią. W tkankach i na ich powierzchni tworzą się czarne, twarde przetrwalniki (sklerocja) wielkości ziarna, będące cechą diagnostyczną. Porażone rośliny więdną, łamią się i zamierają; choroba atakuje wiele gatunków warzyw i roślin ozdobnych. Infekcja zaczyna się zwykle od jasnej, wodnistej, jakby przejrzystej plamy, która szybko powiększa się w miękki zgnilec; w wilgotnym powietrzu porasta ją charakterystyczna, biała jak wata grzybnia. W miarę postępu choroby porażona łodyga zostaje przewężona i opasana, traci sztywność, przez co roślina powyżej miejsca porażenia więdnie i zamiera, a tkanka po wyschnięciu bieleje, staje się sucha, łykowata i rozwłóknia się. Wnętrze zaatakowanych łodyg (rdzeń) bywa puste i wypełnione czarnymi sklerocjami wielkości ziaren zbóż — to najpewniejsza cecha odróżniająca tę chorobę. Sclerotinia poraża bardzo szeroki krąg żywicieli (m.in. sałatę, fasolę, ogórki, marchew, rośliny kapustne, słonecznik, rzepak oraz liczne byliny i rośliny ozdobne), a zgnilizna rozwija się także po zbiorze, w przechowywanych korzeniach i główkach. Wiosną z sklerocjów zalegających w glebie wyrastają drobne, kremowobrązowe, kieliszkowate owocniki (apotecja), które uwalniają zarodniki workowe (askospory) porażające rośliny najczęściej przez przekwitłe płatki i osłabione tkanki.

Siewki i młoda rozsada nagle więdną, przewracają się i zamierają, często placowo. U podstawy łodyżki, tuż nad powierzchnią gleby, szyjka korzeniowa czernieje, mięknie i przewęża się, przez co roślinka traci oparcie i się kładzie. Nasiona mogą też gnić jeszcze przed wschodami, co objawia się przerzedzonymi, nierównymi wschodami rozsady warzyw, kwiatów jednorocznych i ziół z siewu. Wyróżnia się dwie fazy: zgorzel przedwschodową (gnicie kiełkujących nasion, brak lub luki we wschodach) i powschodową (przewracanie się już wzeszłych siewek). Dokładny obraz zależy od patogenu. Przy porażeniu przez lęgniowce (Pythium) zgnilizna jest wodnista, przejrzysta i miękka — przewężona nóżka wygląda jak „przycięta nożem”, a siewka pada płasko, zwłaszcza w chłodzie i nadmiarze wody. Rhizoctonia solani daje przewężenie brązowe do rdzawoczerwonego, tkanka jest bardziej sucha i wciśnięta niż wodnista, siewka bywa jeszcze przez pewien czas stojąca, a na powierzchni podłoża i szyjce widać czasem delikatną, brązową, pajęczynowatą grzybnię. Fusarium powoduje więdnięcie z żółknięciem i przebarwieniem u podstawy oraz korzeni. Ognisko rozszerza się kołowo, placowo od pierwszej porażonej siewki, bo patogen wędruje przez wilgotne podłoże i wodę; korzenie chorych siewek są brunatne, słabo wykształcone, z obłażącą korą.

Ślimaki nagie i skorupkowe żerujące nocą i po deszczu. Objawy: nieregularne dziury w liściach i całkowicie ogryzione młode siewki, srebrzyste ślady śluzu na liściach i ziemi. Największe szkody w wilgotnych, ocienionych miejscach — szczególnie na sałacie, truskawkach i funkiach. Najgroźniejsze w ogrodach są ślimaki nagie (pozbawione zewnętrznej muszli): ślimak luzytański (Arion vulgaris, dawniej opisywany jako A. lusitanicus) oraz pomrowik plamisty (Deroceras reticulatum). Pomrów wielki (Limax maximus) bywa do nich morfologicznie podobny, ale żeruje głównie na rozkładającej się materii organicznej i grzybach, bywa nawet drapieżcą innych ślimaków, więc jako szkodnik żywych roślin ma niewielkie znaczenie. Formy skorupkowe — wstężyki (Cepaea) czy chroniony winniczek (Helix pomatia) — wyrządzają zwykle mniejsze szkody. Ciało jest miękkie, wydłużone i stale pokryte śluzem; na głowie widoczne są dwie pary wysuwanych czułków — dłuższa górna niesie oczy, krótsza dolna pełni funkcję dotykowo-węchową. Ślimaki są obojnakami: składają kuliste, przezroczyste lub perłowe jaja w skupiskach, ukryte w wilgotnej glebie, pod kamieniami i w ściółce. Jeden osobnik ślimaka luzytańskiego potrafi złożyć kilkaset jaj; zimują zarówno jaja, jak i młode ślimaki, a żerowanie trwa od wiosny do późnej jesieni, nasilając się w ciepłe, wilgotne noce. Uszkodzenia mają gładkie brzegi i powstają często w środku blaszki liściowej, nie tylko od krawędzi; siewki i rozsada bywają zjadane do gołej ziemi, a na truskawkach oraz dojrzewających warzywach ślimaki wygryzają zagłębienia w owocach. Diagnostycznie rozstrzygający jest zaschnięty, srebrzyście połyskujący ślad śluzu — nie pozostawia go żaden owad.

Drobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.