W skrócie
- Mieszaniec trójrodzicielski: (Rosa moschata × Rosa gallica) × Rosa fedtschenkoana — znany wyłącznie z uprawy, nigdy ze stanowiska naturalnego.
- Kwitnie raz w sezonie, w czerwcu i na początku lipca, na pędach zeszłorocznych — cięcie wykonuje się PO kwitnieniu.
- Podstawowy surowiec olejku różanego: na 1 kg olejku destyluje się mniej więcej 3–4 tony świeżych płatków.
- Płatki zbiera się od świtu do przedpołudnia — wraz ze wzrostem temperatury lotny olejek ulatnia się z kwiatu.
- Mrozoodporna do strefy 4 — w warunkach Polski zimuje bez kopczykowania, inaczej niż róże wielkokwiatowe.
Dane botaniczne
- Rodzina
- Różowate (Rosaceae)
- Wysokość
- 1.2–2.4 m
- Szerokość
- 1–1.8 m
- Pokrój
- Wyprostowany
- Tempo wzrostu
- Umiarkowane
- Stanowisko
- Słońce
- Gleba
- Gliniasta, Próchniczna, Piaszczysta
- Odczyn
- pH 6–7
- Wilgotność
- Umiarkowana
- Kwitnienie
- Czerwiec–Lipiec
- Mrozoodporność
- USDA 4a–9b
- Rozmnażanie
- Z sadzonek, Przez odkłady
Charakterystyka
Krzew o pędach wzniesionych, gęsto ulistnionych i dobrze rozgałęzionych, które z wiekiem i pod ciężarem kwiatów łukowato się wyginają; dorasta zwykle do 1,2–2,4 m wysokości i 1,0–1,8 m szerokości. Pędy są wyjątkowo gęsto uzbrojone: obok dużych, sierpowato zagiętych kolców siedzą na nich liczne drobne szczecinki i gruczołki — to jedna z cech odróżniających róże damasceńskie od gładszych róż alba. Liść jest nieparzystopierzasty, złożony najczęściej z pięciu (rzadziej siedmiu) listków o matowym wierzchu i omszonym spodzie; ulistnienie bywa opisywane jako szarozielone, u części odmian jest jednak średnio- do ciemnozielonego. Szarawy odcień uchodzi za spadek po środkowoazjatyckiej Rosa fedtschenkoana, trzecim gatunku rodzicielskim. Kwiaty mają 5–8 cm średnicy, zwykle 16–25 płatków w układzie od półpełnego do pełnego, i są zebrane po 3–7 w luźne, lekko przewisające grona na końcach pędów — nigdy pojedynczo na sztywnej, długiej szypule, jak u róż wielkokwiatowych. Barwa waha się od jasnoróżowej po ciemnoróżową, u odmiany „York and Lancaster” także biała. Zapach jest bardzo silny, o słodko-korzennym profilu, który w perfumerii nazywa się wprost nutą damasceńską. Typowa forma letnia kwitnie raz w sezonie, w czerwcu i na początku lipca, i to na pędach wyrosłych w roku poprzednim — ta jedna cecha decyduje o całym kalendarzu cięcia i o tym, że krzew nie kwitnie powtórnie po ogłowieniu. Forma jesienna, znana jako „Quatre Saisons”, powtarza kwitnienie późnym latem, choć słabiej niż w pierwszym rzucie. Nieusunięte kwiaty zawiązują wydłużone, ceglastoczerwone owoce dojrzewające od sierpnia. Kwiat róży — także damasceńskiej — nie ma miodników i nie daje nektaru, więc jej wartość miodowa jest zerowa; owady zbierają z kwiatu wyłącznie pyłek, a półpełna budowa sprawia, że pręciki pozostają dla nich dostępne, inaczej niż w szczelnie wypełnionych kwiatach odmian pełnokwiatowych. Botanicznie jest to tetraploid (2n = 4x = 28).
Popularne odmiany
- ‘Trigintipetala’
- Podstawowa odmiana olejkowa uprawiana w bułgarskiej Dolinie Róż, znana w handlu także jako Kazanlik oraz — po wprowadzeniu we Francji — jako Professeur Émile Perrot. Kwiaty różowe, półpełne, z widocznymi żółtymi pręcikami, o bardzo silnym zapachu damasceńskim; krzew wzniesiony i dobrze rozgałęziony, około 1,5–2,4 m. Kwitnie raz w sezonie. Nazwa odmiany znaczy „trzydziestopłatkowa”, ale realna liczba płatków bywa niższa.
- ‘Quatre Saisons’
- Forma jesienna róży damasceńskiej (Rosa × damascena var. semperflorens), w obrocie także jako Bifera lub Autumn Damask. Jedyna róża powtarzająca kwitnienie znana w Europie przed sprowadzeniem róż chińskich pod koniec XVIII wieku: po głównym rzucie w czerwcu wydaje słabszy, ale realny drugi rzut późnym latem. Kwiaty luźne, jasnoróżowe, mocno pachnące; krzew około 1,2–1,5 m.
- ‘York and Lancaster’
- Historyczna odmiana o statusie botanicznej odmiany Rosa × damascena var. versicolor, znana w Europie co najmniej od XVI wieku i wiązana z legendą Wojny Dwóch Róż. Osobliwością jest zmienne ubarwienie: na jednym krzewie pojawiają się kwiaty białe, jasnoróżowe i dwubarwne, w układzie nieregularnym. Rośnie słabiej i kwitnie mniej efektownie niż inne odmiany damasceńskie — sadzona głównie dla wartości kolekcjonerskiej.
- ‘Ispahan’
- Odmiana znana w uprawie przed 1827 rokiem, spotykana też jako Rose d'Ispahan i Pompon des Princes. Kwiaty czysto różowe, pełne, silnie pachnące, zebrane w liczne grona. Kwitnie raz w sezonie, ale wyjątkowo długo jak na tę grupę — rzut trwa wiele tygodni. Krzew zwarty, około 1,2–1,5 m, o dobrej zdrowotności liści.
- ‘Celsiana’
- Historyczna odmiana damasceńska o kwiatach półpełnych, jasnoróżowych, blednących z wiekiem niemal do bieli, z wyraźnie widocznym pękiem żółtych pręcików — dzięki temu dostępnych dla owadów zbierających pyłek. Liście wyraźnie szarozielone. Krzew około 1,2–1,5 m, o pędach wyginających się łukowato pod ciężarem kwiatów; kwitnie raz w sezonie.
Uprawa i pielęgnacja
Podlewanie
Podlewać rzadko, ale obficie — mniej więcej raz w tygodniu, dokładnie nasączając strefę korzeniową. Krzewy zakorzenione znoszą suszę lepiej niż róże wielkokwiatowe; plantacje w Bułgarii i Turcji prowadzi się w dużej mierze bez nawadniania. W roku posadzenia podlewanie musi być regularne. Nie zraszać liści — długo zwilżona blaszka sprzyja czarnej plamistości.
Nawożenie
Nawożenie azotem kończy się w lipcu. U rośliny kwitnącej na pędach zeszłorocznych zasilanie po kwitnieniu ma budować drewno pod kwiatostany przyszłego roku, ale późne przyrosty nie zdążą zdrewnieć przed zimą.
Sadzenie
Żyzna, próchniczna, przepuszczalna gleba wzbogacona kompostem; stanowisko otwarte, w pełnym słońcu i przewiewne. Krzew rozrasta się szeroko, więc rozstawa poniżej 120 cm zwiera nasadzenie i pogarsza obsychanie liści.
Przycinanie
Skrócić przekwitłe pędy boczne o jedną trzecią do dwóch trzecich długości i wyciąć u samej nasady jeden do trzech najstarszych, wyłysiałych pędów szkieletowych. Silnych, zeszłorocznych pędów przewodnich nie skracać — to na nich zawiążą się pąki kwiatowe na przyszły sezon. Wczesną wiosną usunąć wyłącznie pędy przemarznięte, połamane i chore.
Rośliny towarzyszące
Dobre sąsiedztwo
Obie rośliny wymagają pełnego słońca i przepuszczalnej gleby, a róża damasceńska znosi suchsze stanowisko niż róże wielkokwiatowe — sąsiedztwo nie wymusza tu sprzecznych reżimów podlewania.
Niska, szaroniebieska obwódka maskuje ogołacającą się z wiekiem podstawę krzewu i kwitnie równolegle z różą, a po ścięciu powtarza kwitnienie.
Te same wymagania świetlne i glebowe oraz kwitnienie w czerwcu; tworzy zwartą obwódkę rabaty bez konkurowania o wodę w strefie korzeniowej krzewu.
Kuliste kwiatostany rozwijają się równolegle z kwitnieniem róży i kontrastują z nią formą, wypełniając dolne piętro rabaty; silnemu zapachowi cebul przypisuje się ograniczanie mszyc, choć jest to wiedza tradycyjna.
Złe sąsiedztwo
Wspina się po pędach i zwiera podstawę krzewu, ograniczając przewiew — liście obsychają wolniej, co sprzyja czarnej plamistości i mączniakowi.
Choroba zmęczenia gleby po różach sprawia, że młode krzewy słabo się przyjmują i marnie rosną; przed ponownym sadzeniem wymienia się ziemię na głębokość i szerokość około 40 cm.
Poniżej sześciu godzin pełnego słońca krzew kwitnie wyraźnie słabiej, a wolniej obsychające liście łatwiej porażają grzyby.
Poziom dowodu wskazuje, czy zależność jest poparta badaniami, obserwacją czy tradycją ogrodniczą.
Choroby i szkodniki
Czarne lub ciemnobrązowe plamy z postrzępionymi brzegami na liściach róż, wokół których blaszka żółknie. Porażone liście masowo opadają, osłabiając roślinę i ograniczając kwitnienie. Choroba nasila się w wilgotne lata i przy słabej przewiewności. Plamy są zwykle okrągłe, o średnicy od kilku milimetrów do ok. 1–1,5 cm, a ich najważniejszą cechą rozpoznawczą jest promieniście strzępiasty, pierzasty brzeg — grzybnia rozrasta się pod skórką liścia we wszystkie strony, dając charakterystyczne „gwiazdkowate” obrzeże (stąd niemiecka nazwa Sternrußtau). Przy silnym porażeniu plamy zlewają się w większe, nieregularne pola, a otaczające je żółknięcie obejmuje coraz większą część blaszki, aż cały liść staje się żółty i opada. Na górnej stronie plam pojawiają się drobne, ciemne owocnikowania konidialne (acerwulusy), natomiast spód liścia pozostaje bez nalotu. Objawy występują najpierw na dolnych, najstarszych liściach i stopniowo przesuwają się ku górze krzewu, ponieważ zarodniki przenoszone są z rozpryskami wody z gleby i niżej położonych liści. Na młodych, zielonych pędach mogą pojawić się drobne, purpurowoczerwone przebarwienia i plamki. Do kiełkowania zarodników i zakażenia konieczne jest długotrwałe, kilkugodzinne zwilżenie liści, dlatego choroba wybucha po ciepłych, deszczowych okresach. Powtarzająca się defoliacja wyczerpuje krzew, ogranicza kwitnienie i pogarsza zimotrwałość.
Mączniak prawdziwyBiały, mączysty nalot na liściach, pędach i pąkach. Liście żółkną, deformują się i przedwcześnie opadają. Nalot rozwija się na obu stronach blaszki, często dobrze widoczny od góry, i daje się łatwo zetrzeć palcem — to powierzchniowa grzybnia ektopasożyta, czerpiąca składniki z komórek skórki za pomocą ssawek (haustoriów). Początkowo widoczne są pojedyncze, okrągłe, białe plamki, które z czasem zlewają się i pokrywają całą powierzchnię liści oraz młode przyrosty. Najbardziej podatne są liście młode i tegoroczne pędy; silne porażenie powoduje ich marszczenie, sztywnienie i zahamowanie wzrostu, a na pąkach — deformację lub zamieranie kwiatów. Na owocach niektórych gatunków (agrest, jabłoń, dyniowate) nalot pozostawia ordzawienia lub skorzawiałą powłokę. Pod koniec sezonu w obrębie nalotu pojawiają się drobne, ciemne owocniki (chasmotecja, dawniej nazywane klejstotecjami) — zimujące struktury patogena. Choroba dotyka wielu roślin, m.in. róż, dębu, ligustru, bzu, dyniowatych, zbóż, winorośli, jabłoni, agrestu, floksów i jeżówek, przy czym każdego z tych żywicieli poraża wyspecjalizowany gatunek grzyba.
RdzaRdzawopomarańczowe lub brunatne, pylące skupiska zarodników na spodniej stronie liści, którym na wierzchu odpowiadają żółte plamy. Silnie porażone liście żółkną i przedwcześnie opadają, roślina słabnie. Dotyczy m.in. róż, malw, a niektóre rdze mają żywiciela pośredniego (np. rdza gruszy — jałowiec). Krostki (skupiska zarodników letnich, tzw. urediniów) przebijają skórkę liścia i uwalniają pomarańczowo-rdzawy proszek, który ściera się na palec — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza. W pełni lata pojawiają się głównie na spodzie blaszki, wzdłuż nerwów i na ogonkach, u niektórych gatunków także na zielonych pędach i działkach kielicha. Późną jesienią skupiska ciemnieją do brunatnoczarnych — to zarodniki przetrwalnikowe (telia), którymi grzyb zimuje na resztkach roślin. Rdze cechuje wąska specjalizacja: dana rdza poraża zwykle jeden gatunek lub rodzaj żywiciela, dlatego rdza róży, malwy oraz prawoślazu, fasoli, pora i czosnku, mięty, pelargonii czy trawnika to różne, niewymienne grzyby. Objaw ogólny — żółknięcie i przedwczesne opadanie liści — osłabia roślinę, ogranicza kwitnienie i plonowanie, rzadko jednak zabija ją w ciągu jednego sezonu.
MszyceDrobne (1–3 mm) owady o miękkim ciele, zielone, czarne lub różowe, żerujące gromadnie na młodych pędach i spodniej stronie liści. Wydzielają lepką rosę miodową. Cechą diagnostyczną odróżniającą mszyce od innych drobnych owadów ssących jest para syfonów (rurkowatych wyrostków) na końcu odwłoka oraz ogonek (cauda); w jednej kolonii występują zwykle formy bezskrzydłe (dzieworodne samice) obok uskrzydlonych migrantek, które latem nalatują na nowe rośliny. Latem mszyce rozmnażają się dzieworodnie i żyworodnie, w wielu pokoleniach, dzięki czemu populacja narasta lawinowo; jesienią u wielu gatunków pojawia się pokolenie płciowe składające zimujące jaja na żywicielu, a gatunki dwudomowe przenoszą się między żywicielem zimowym (często drzewem lub krzewem) a letnim (rośliną zielną). Objawy żerowania to skręcanie, kędzierzawienie i deformacja młodych liści, zahamowanie wzrostu, żółknięcie oraz opadanie pąków i zawiązków. Obfita rosa miodowa oblepia liście, a rozwijający się na niej grzyb czerni sadzakowej tworzy czarny nalot ograniczający fotosyntezę; rosą miodową żywią się mrówki, które w zamian bronią kolonii przed drapieżcami. Mszyce są też ważnymi wektorami wirusów roślinnych (m.in. mozaik), przenosząc je z rośliny na roślinę już podczas krótkiego kłucia próbnego.
PrzędziorkiMaleńkie (0,3–0,5 mm) pajęczaki, trudne do dostrzeżenia gołym okiem, żerujące na spodniej stronie liści. Objawy: drobne, jasne plamki (nakłucia), z czasem liście szarzeją, żółkną i zasychają. Przy silnym porażeniu widoczna delikatna pajęczyna. Rozwojowi sprzyja ciepłe, suche powietrze — częsty problem roślin doniczkowych zimą przy grzejnikach. Przędziorki nie są owadami, lecz roztoczami z rodziny Tetranychidae — dorosłe osobniki mają 8 odnóży (larwy tylko 6). Najpospolitszy w uprawach jest przędziorek chmielowiec (Tetranychus urticae): żółtozielone samice noszą po bokach ciała dwie ciemne plamy, a zimujące samice przebarwiają się na pomarańczowoczerwono. W sadach częsty jest przędziorek owocowiec (Panonychus ulmi), którego czerwone jaja zimują gromadnie na korze pędów. Mechanizm żerowania: roztocze nakłuwają komórki skórki i miękiszu spodu liścia i wysysają ich zawartość, a opróżnione komórki wypełniają się powietrzem — stąd charakterystyczne, srebrzysto-szare, drobne cętkowanie widoczne od góry blaszki (przypomina mozaikowe odbarwienie). Przy dużej liczebności liście brązowieją, zwijają się i przedwcześnie opadają, a cała roślina słabnie i traci przyrosty. Gęsta pajęczyna snuta między liśćmi i wierzchołkami pędów pojawia się dopiero przy zaawansowanym ataku i jest sygnałem ryzyka rozwleczenia szkodnika na sąsiednie rośliny. Cykl rozwojowy jest bardzo szybki w cieple i suszy — w temperaturze 25–30°C jedno pokolenie może zamknąć się w 1–2 tygodnie, stąd liczne pokolenia w sezonie i gwałtowne, wykładnicze narastanie populacji. Samice składają kuliste, przezroczyste jaja na spodzie liści. Zimują zapłodnione samice (w szczelinach kory, ściółce i resztkach roślinnych) lub — u przędziorka owocowca — jaja na korze. Wczesne porażenie łatwo przeoczyć; w diagnostyce pomaga strząśnięcie liścia nad białą kartką (widoczne wędrujące punkciki) albo obejrzenie spodu liścia przez lupę.
Pilarze (błonkówki roślinożerne)Larwy bardzo przypominają gąsienice motyli, ale mają więcej par odnóży odwłokowych (sześć i więcej) oraz pojedyncze oczka po bokach głowy, co pozwala je odróżnić. Żerują często gromadnie, szkieletując liście lub zjadając je do nerwów, i potrafią ogołocić krzew agrestu czy porzeczki w ciągu kilku dni. Żywicielami są agrest, porzeczka, róża, śliwa i sosna. Objawy: oprócz gołożerów na liściach larwy gatunków owocowych (np. u śliwy) wgryzają się w młode zawiązki owoców, powodując ich opadanie. Dorosłe pilarze to niewielkie (kilkumilimetrowe) błonkówki bez wyraźnej „talii osowej” — odwłok szeroko przylega do tułowia, co odróżnia je od os i pszczół; samice mają piłkowate pokładełko (stąd nazwa „pilarze”), którym nacinają tkankę liścia lub zawiązka owocu i składają jaja do jej wnętrza. Larwy są najczęściej zielone, upodobnione barwą do liścia, u części gatunków z ciemnymi brodawkami lub plamkami; ich posuwki są pozbawione haczyków czepnych, jakie mają gąsienice motyli, a zaniepokojone larwy wielu gatunków unoszą tylny koniec ciała w charakterystyczną literę „S”. Najgroźniejsze grupy to: pilarznica agrestowa (Nematus ribesii) na agreście i porzeczce, ogałacająca krzew od środka; śluzownice (rodzaj Caliroa) na gruszy, wiśni i śliwie, których oślizłe, przypominające ślimaczki larwy wygryzają górną skórkę liścia (okienkowanie), przez co liść brązowieje jak przypalony; pilarze owocowe z rodzaju Hoplocampa na śliwie i jabłoni, drążące korytarze w młodych zawiązkach i pozostawiające wilgotne, cuchnące odchody; oraz borecznikowate (Diprion, Neodiprion) na sośnie, żerujące gromadnie na igłach. Cykl rozwojowy: dorosłe wylatują wiosną, larwy żerują kilka tygodni, po czym schodzą do gleby lub ściółki, gdzie przepoczwarzają się w kokonie i zimują jako larwa (przedpoczwarka); zależnie od gatunku rozwija się 1–3 pokoleń w sezonie.
Toksyczność
| Dla kogo | Poziom | Uwagi |
|---|---|---|
| Ludzie | Brak | Płatki są jadalne i od stuleci używane w kuchni; roślina nie zawiera składników trujących. Uwaga: wnętrze owoców wypełniają drobne, sztywne włoski silnie drażniące skórę i przewód pokarmowy — przy przetwarzaniu owoców trzeba je dokładnie usunąć. |
| Psy | Lekka | Zagrożeniem są wyłącznie gęste kolce i szczecinki na pędach — ryzyko urazów mechanicznych, nie zatrucia. |
| Koty | Brak | — |
Historia i pochodzenie
Nazwa nawiązuje do Damaszku i do średniowiecznego przekonania, że różę tę przywieźli do Europy krzyżowcy wracający z Bliskiego Wschodu. Analiza DNA opublikowana przez Iwatę i współpracowników w 2000 roku pokazała jednak, że mamy do czynienia z mieszańcem trójrodzicielskim: (Rosa moschata × Rosa gallica) × Rosa fedtschenkoana, przy czym chloroplasty pochodzą od Rosa moschata, czyli to ona była formą mateczną. Udział Rosa fedtschenkoana, rosnącej w górach Azji Środkowej, przesuwa prawdopodobne miejsce powstania mieszańca dalej na wschód, niż sugeruje sama nazwa. Uprawa róż na wodę różaną rozwinęła się w świecie perskim i arabskim, skąd surowiec trafiał do Europy jako towar luksusowy. Forma jesienna „Quatre Saisons” przez stulecia była jedyną znaną w Europie różą powtarzającą kwitnienie — dopiero sprowadzone pod koniec XVIII wieku róże chińskie dały hodowcom drugie źródło tej cechy i otworzyły drogę do róż nowoczesnych. Uprawa towarowa w bułgarskiej Dolinie Róż wokół Kazanłyku i Karłowa ukształtowała się w czasach osmańskich i od XIX wieku jest rozpoznawalną specjalnością kraju; na początku czerwca odbywa się tam doroczne Święto Róży. W tureckiej prowincji Isparta pierwszy olejek wydestylowano w 1892 roku, a dziś region ten odpowiada za znaczną część światowej produkcji. Poza Bułgarią i Turcją duże plantacje prowadzą Iran (rejon Kaszanu, głównie na wodę różaną), Indie, Maroko, Afganistan i Chiny.
Zastosowanie
W ogrodzie róża damasceńska sprawdza się jako duży, wolno stojący krzew w nasadzeniach naturalistycznych i ogrodach historycznych, w rzędach jako nieformowany żywopłot kwitnący oraz w rabatach ziołowych. Nie nadaje się natomiast do uprawy w donicy ani na kwiat cięty — kwiaty szybko się rozsypują. Stanowisko musi być w pełnym słońcu, przewiewne, z minimum sześcioma godzinami bezpośredniego światła dziennie; gleba żyzna, próchniczna i przepuszczalna, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego. Krzewy sadzi się w rozstawie 120–180 cm, wiosną albo jesienią. W przeciwieństwie do róż wielkokwiatowych nie wymaga kopczykowania — mrozoodporność do strefy 4 z zapasem pokrywa zimy w całej Polsce, a w pierwszym roku po posadzeniu wystarczy ściółka u podstawy krzewu. Głównym produktem są płatki. Zbiera się je od świtu do przedpołudnia: wraz ze wzrostem temperatury lotne składniki olejku ulatniają się z kwiatu, więc płatki zebrane po południu są wyraźnie uboższe. Przemysłowo stosuje się dwie technologie — destylację z parą wodną, dającą olejek różany (rose otto), oraz ekstrakcję rozpuszczalnikiem, dającą konkret i absolut o odmiennym profilu zapachowym. Wydajność destylacji jest bardzo niska: na 1 kg olejku potrzeba mniej więcej 3–4 ton świeżych płatków, co tłumaczy cenę surowca. Woda pozostała po pierwszej destylacji nie jest odpadem — zawiera dobrze rozpuszczalny alkohol fenyloetylowy i poddaje się ją powtórnej destylacji (kohobacji), a nadwyżka trafia do obrotu jako woda różana. Plantacje towarowe utrzymuje się produktywnie zwykle 15–20 lat, po czym odnawia. W kuchni płatki służą do konfitur, syropów, nalewek i naparów, a na Bliskim Wschodzie i w Indiach także do wyrobów cukierniczych — lokum, baklawy czy gęstej konfitury gulkand. Do celów spożywczych zbiera się płatki wyłącznie z krzewów nietraktowanych środkami ochrony roślin. Warto odnotować różnicę regionalną: polska tradycyjna konfitura do pączków robiona jest zwykle z róży pomarszczonej (Rosa rugosa), a nie damasceńskiej; ta druga dominuje w recepturach bałkańskich i bliskowschodnich.
Ciekawostki
- Od tej róży wzięła nazwę beta-damascenon — związek zapachowy wyodrębniony z olejku bułgarskiego i opisany w 1970 roku. Stanowi ułamek procenta składu olejku, a mimo to odpowiada za dużą część wyczuwalnej nuty różanej, bo próg jego wykrywalności jest skrajnie niski.
- Czysty olejek różany (rose otto) krzepnie w chłodzie w półprzezroczystą masę i topi się w dłoni; punkt krzepnięcia leży w granicach 15–22°C. Odpowiada za to stearopten — bezwonna frakcja parafinowa. Krzepnięcie jest więc oznaką nierozcieńczonego surowca, a nie wady.
- Epitet odmianowy Trigintipetala znaczy „trzydziestopłatkowa”, choć realna liczba płatków w kwiatach tej odmiany bywa niższa i waha się mniej więcej między 16 a 25.
- Mimo ogromnego areału upraw zmienność genetyczna róży damasceńskiej jest bardzo wąska: plantacje zakłada się z sadzonek, więc w praktyce większość roślin na świecie to ten sam, wielokrotnie powielony klon.
Najczęstsze pytania
Czym róża damasceńska różni się od róży wielkokwiatowej?
To dwie różne grupy ogrodnicze o odmiennej biologii. Róża damasceńska w typowej formie letniej kwitnie raz w sezonie, w czerwcu, i to na pędach wyrosłych rok wcześniej; róża wielkokwiatowa kwitnie powtarzalnie od czerwca do września na przyrostach bieżącego roku. Kwiaty damasceńskiej są mniejsze (5–8 cm), półpełne do pełnych i zebrane po kilka w luźne grona, a wielkokwiatowej — duże, zwykle 10–12 cm, osadzone po jednym na długiej, sztywnej szypule, dlatego to z niej pozyskuje się kwiat cięty. Z tego wynika też inny kalendarz cięcia: damasceńską tnie się po kwitnieniu, wielkokwiatową mocno wczesną wiosną. Damasceńska jest przy tym znacznie mrozoodporniejsza (strefa 4 wobec strefy 5) i to ona, a nie róże nowoczesne, jest surowcem przemysłu olejkowego.
Kiedy i jak przycinać różę damasceńską?
Główne cięcie wykonuje się zaraz po przekwitnięciu, zwykle w lipcu. Skraca się przekwitłe pędy boczne o jedną trzecią do dwóch trzecich i wycina u nasady jeden do trzech najstarszych, wyłysiałych pędów szkieletowych. Silnych pędów zeszłorocznych nie skraca się — to na nich zawiążą się pąki kwiatowe na przyszły rok. Wczesną wiosną usuwa się wyłącznie pędy przemarznięte, połamane i chore. Nie należy jej traktować jak róży wielkokwiatowej, którą wczesną wiosną skraca się do 3–5 pąków tuż nad zdrewniałą podstawą, czyli na wysokość rzędu kilkunastu centymetrów. Takie cięcie usunęłoby z róży damasceńskiej całe kwitnienie sezonu.
Czy z róży damasceńskiej można wydestylować olejek różany w domu?
W praktyce nie. Na 1 kg olejku potrzeba mniej więcej 3–4 ton świeżych płatków, czyli plonu z kilku tysięcy metrów kwadratowych plantacji — z kilku krzewów w ogrodzie nie da się uzyskać mierzalnej ilości. Realnie osiągalne domowymi metodami są natomiast woda różana (hydrolat z destylacji lub prosty napar), syrop, nalewka i konfitura z płatków. Płatki przeznaczone do spożycia zbieraj wyłącznie z krzewów nietraktowanych środkami ochrony roślin; jeśli krzew był opryskiwany, zachowaj okres karencji podany na etykiecie preparatu. Zbieraj rano, z kwiatów świeżo rozwiniętych.
Kiedy zbierać płatki róży damasceńskiej?
W szczycie kwitnienia, czyli w czerwcu, z kwiatów świeżo rozwiniętych — przekwitające tracą zapach. Zbiera się od świtu do przedpołudnia, w suchy dzień, bo wraz ze wzrostem temperatury lotne składniki olejku ulatniają się z kwiatu i płatki zebrane po południu są zauważalnie uboższe. Na plantacjach w Bułgarii i Turcji zbiór ręczny prowadzi się dokładnie w tym oknie czasowym. Płatki przetwarza się tego samego dnia, bo zsypane na stos szybko się zagrzewają i tracą aromat.
Czy róża damasceńska zimuje w Polsce bez okrywy?
Tak. Jej mrozoodporność sięga strefy 4, czyli z zapasem pokrywa nawet najzimniejsze rejony Polski, i w odróżnieniu od róż wielkokwiatowych nie wymaga kopczykowania podstawy krzewu na zimę. W pierwszym roku po posadzeniu warto ułożyć u nasady warstwę ściółki lub kompostu, głównie dla ochrony młodego systemu korzeniowego przed przemarzaniem i wysychaniem. Uprawy w pojemniku i tak nie zalecamy — krzew jest na nią za duży — a gdyby ktoś ją tak prowadził, bryła korzeniowa w donicy przemarza znacznie szybciej niż w gruncie i wymaga osłony.
Źródła
- Plants of the World Online (POWO)Baza danych (GBIF, POWO…)
- NC State Extension Gardener Plant Toolbox — Rosa × damascena 'Kazanlik'Instytucja / ogród botaniczny
- RHS — Roses: pruning old and shrub rosesInstytucja / ogród botaniczny
- Triparental origin of Damask rosesArtykuł naukowy
Moja notatka
Prywatna notatka do tej rośliny — zapisywana w Twojej przeglądarce.
